Εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες η Ανατολική Μεσόγειος δοκιμάζει την ικανότητα των περιφερειακών κρατών να υπερασπίζονται τα συμφέροντά τους απέναντι σε ισχυρούς διεθνείς παίκτες. Είναι μια σκακιέρα όπου τα πιόνια αλλάζουν χέρια, οι κανόνες γράφονται εκ του συστάδην αλλού και οι τοπικοί παίκτες συχνά αδυνατούν να πείσουν για τις προτεραιότητές τους. Σ’ αυτή τη σκακιέρα η Ελλάδα και η Κύπρος κρατούν τα πιο σημαντικά κομμάτια, αλλά παράδοξα εμφανίζονται να μην τα αξιοποιούν.
Το κεντρικό σημείο της σύγκρουσης δεν είναι απλά οι υδρογονάνθρακες, το ενεργειακό. Είναι ποιος ορίζει τους κανόνες, ποιος χαράσσει τα θαλάσσια σύνορα και ποιος αποφασίζει για τις επενδύσεις που μετατρέπουν υποθαλάσσιους πόρους σε εθνική ισχύ. Στην “καρδιά” αυτού του ζητήματος βρίσκεται το σύμπλεγμα του Καστελόριζου - όχι ως περιφερειακή λεπτομέρεια, αλλά ως αποφασιστικός μοχλός: Όποιος ελέγχει τη νομική και γεωπολιτική του θέση, ελέγχει το νότιο άκρο της ελληνικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Κι όμως, την ώρα που η περιοχή αναδιατάσσεται, βλέπουμε σχέδια και “σκέψεις εργασίας” να κυκλοφορούν, από εγχώρια think tanks όπως το περίφημο ΕΛΙΑΜΕΠ, που έχει γίνει περίπου ο επίσημος σύμβουλος της εξωτερικής μας πολιτικής αν και ιδιωτικός φορέας, έως διεθνή γραφεία στρατηγικής και forum - σχέδια που εισηγούνται ειδικά καθεστώτα ή ευελιξίες στην αντιμετώπιση του Καστελόριζου. Είναι σχέδια που δεν εκφέρονται πάντα φωναχτά, αλλά υλοποιούνται βήμα-βήμα στο πεδίο. Αυτά τα σενάρια έχουν πλέον μεταβληθεί σε πρακτική - όχι επειδή είναι απαραίτητα, αλλά επειδή κάποιοι μεγάλοι παίκτες τα θεωρούν βολικά.
Αν δεν υπάρξει άμεση, ξεκάθαρη και αδιαπραγμάτευτη απάντηση από την Αθήνα και τη Λευκωσία - την οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ των δύο κρατών - τότε το Καστελόριζο κινδυνεύει να μετατραπεί από μοχλός εθνικής ισχύος σε εργαλείο “ευελιξίας” τρίτων. Και αυτό δεν είναι θεωρητική απειλή: Είναι το κεντρικό σημείο της νέας γεωπολιτικής εξίσωσης που παίζεται αυτή τη στιγμή.
Το καλώδιο που δεν τόλμησε να περάσει
Το πρόγραμμα ηλεκτρικής διασύνδεσης Κύπρου- Κρήτης- Ελλάδας, που για χρόνια παρουσιάστηκε ως κορυφαίο έργο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, απέδειξε με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο πόσο εύθραυστη είναι η διεθνής σφαίρα εμπιστοσύνης, όταν στις θαλάσσιες περιοχές υπάρχουν ασαφείς οριοθετήσεις. Η διακοπή ή αναβολή των εργασιών δεν οφείλεται μόνο σε τεχνικά ή οικονομικά ζητήματα - ο κύριος λόγος ήταν πολιτικός: η Τουρκία ξεκαθάρισε ότι δε θα επιτρέψει την έξοδο του καλωδίου πέρα από τα 6 ν.μ. σε ορισμένες περιοχές, κι αυτό ήταν η αφορμή για την αναβολή που εξελίχθηκε σε ουσιαστική καθυστέρηση.
Μπορεί κάποιοι να μιλούν για «οικονομοτεχνικά εμπόδια» ή για «επανασχεδιασμό»(δηλαδή ακόμη και επενδυτικά, φτου και από την αρχή και σε νέα βάση παιχτών με κεφάλαια από ΗΠΑ έως αραβικές χώρες του Κόλπου), όμως η ουσία είναι μία: Απουσία οριοθετημένων θαλάσσιων ζωνών αφήνει τα έργα εκτεθειμένα σε πιέσεις και απειλές. Και όταν η απειλή είναι στρατιωτική, η πολιτική επιλογή συχνά είναι το πιο εύκολο εργαλείο. Η ακύρωση ή αναστολή τέτοιων έργων σημαίνει πρακτικά αποδέσμευση γεωπολιτικής πρωτοβουλίας.
Αν η Αθήνα και η Λευκωσία είχαν προχωρήσει από καιρό σε πλήρη και αμοιβαία οριοθέτηση ΑΟΖ, το πεδίο διαπραγμάτευσης θα ήταν διαφορετικό - δε θα υπήρχε το κενό που σήμερα εκμεταλλεύονται τρίτοι. [iEpikaira: Σωστά αλλά στην Κάσο ούτε εντός οριοθετημένης ΑΟΖ με την Αίγυπτο δεν διασφαλίσαμε τα κυριαρχικά μας δικαιώματα. Επομένως το πρόβλημα είναι πολύ βαθύτερο και πολύ χειρότερο!]
Το “υπαρκτό σενάριο” ανασχεδιασμού: όταν οι ιδέες γίνονται πολιτική
Σε διπλωματικά και ακαδημαϊκά γραφεία κυκλοφορεί εδώ και καιρό ένα σχέδιο που δεν αποτελεί θεωρία εργασίας, αλλά λειτουργεί ως πρακτική γραμμή: η “ειδική διαχείριση” του συμπλέγματος του Καστελόριζου. Το σενάριο αυτό - που έχει μάλιστα διατυπωθεί σε αναλύσεις εγχώριων και διεθνών think tanks - προτείνει ευελιξίες στην εφαρμογή των δικαιωμάτων, ώστε να διευκολυνθεί ο διάλογος ΗΠΑ-Τουρκίας και να αποφευχθούν εντάσεις που θεωρούνται επικίνδυνες για το ΝΑΤΟ.
Στην πράξη, η παραχώρηση σημαντικού μεριδίου σε διεθνή όμιλο με όρους που του επιτρέπουν αποχώρηση χωρίς συνέπειες σημαίνει ότι η εθνική απόδοση από μια πιθανή ανακάλυψη συχνά μειώνεται δραστικά
Είναι κρίσιμο να σημειωθεί πως δε γίνεται λόγος για επισήμως προτεινόμενη “παραίτηση δικαιωμάτων”, το αφήγημα παρουσιάζεται ως “ρεαλιστική ρύθμιση”, ως “διπλωματική ευελιξία”. Η μετάφραση όμως στη γεωπολιτική γλώσσα είναι μία: αν αποδέχεσαι ότι ένα νησιωτικό σύμπλεγμα δεν έχει το ίδιο βάρος που το δίνει το διεθνές δίκαιο, τότε διαπραγματεύεσαι την ουσία.
Αυτό το “υπαρκτό σενάριο”, όσα ονόματα κι αν αλλάξουν γύρω του, έχει την ίδια φόρμουλα: η αποδυνάμωση του ρόλου του Καστελόριζου ανοίγει παράθυρο για μεγαλύτερη “ευελιξία” στην περιοχή - ευελιξία που εξυπηρετεί πρωτίστως τις ισχυρές πλευρές του παιχνιδιού.
Οι ΗΠΑ και το παιχνίδι των διαδρόμων
Η Ουάσινγκτον έχει καταστήσει τον ενεργειακό ανασχεδιασμό εργαλείο διεθνούς επιρροής: η προώθηση του ακριβού και λιγότερο φίλιου στο περιβάλλον αμερικανικού LNG και η προσπάθεια σύνδεσης πλωτών ή χερσαίων διαδρόμων προς την Ανατολική Ευρώπη είναι καθαρά στρατηγικές επιλογές που εξυπηρετούν τον γεωπολιτικό στόχο περιορισμού ρωσικής επιρροής.
Για να λειτουργήσει αυτή η στρατηγική, χρειάζονται σταθεροί συνεργάτες και ασφαλείς θαλάσσιες οδοί - και συχνά προτιμά λύσεις που καθιστούν την περιοχή εξαρτώμενη από συστήματα και υποδομές υπό αμερικανικό έλεγχο. Η Ελλάδα εμφανίζεται ως ιδανικός ενδιάμεσος: θέση, λιμάνια, υποδομές. Όμως το τίμημα αυτού του ρόλου δεν έχει υπολογιστεί σωστά: περιλαμβάνει απώλεια στρατηγικής αυτονομίας, μετατόπιση αποφάσεων εκτός της χώρας και αποδοχή λύσεων που δε διασφαλίζουν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα Ελλάδας και Κύπρου. Αυτό που πρέπει να γίνει σαφές είναι πως η προώθηση ενός κάθετου διαδρόμου LNG προς την Ουκρανία ή την κεντρική Ευρώπη δεν εξασφαλίζει αυτόματα την ενίσχυση της ελληνικής θέσης. Χωρίς πλήρη οριοθέτηση, χωρίς αποθήκες και χωρίς δομές που να ωφελούν πραγματικά τη χώρα, η Ελλάδα παραμένει πάροχος υποδομών, όχι παραγωγός του δικού της φυσικού αερίου - όχι κυρίαρχος παράγοντας.
ExxonMobil και οι άλλες “σφήνες”
Όταν μεγάλοι ενεργειακοί όμιλοι επενδύουν “ψίχουλα” σε σεισμικές έρευνες και όρους που τους επιτρέπουν δικαίωμα αποχώρησης χωρίς κόστος, το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: οι εταιρείες παίρνουν πρόσβαση σε γεωλογικά δεδομένα με χαμηλό ρίσκο και η χώρα χάνει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει πλήρως τυχόν ανακαλύψεις. Στην πράξη, η παραχώρηση σημαντικού μεριδίου σε διεθνή όμιλο με όρους που του επιτρέπουν αποχώρηση χωρίς συνέπειες σημαίνει ότι η εθνική απόδοση από μια πιθανή ανακάλυψη συχνά μειώνεται δραστικά. Επιπλέον, οι εταιρείες συχνά λειτουργούν ως παράγοντας αδρανοποίησης: το αφήγημα ότι «είναι νωρίς να δεσμευτούμε, χρειάζονται περισσότερα δεδομένα» χρησιμοποιείται ως κάλυμμα για να κερδηθεί χρόνος - χρόνος που εξυπηρετεί εσωτερικά και εξωτερικά συμφέροντα που δεν ταυτίζονται με την εθνική στρατηγική. [iEpikaira: Όπως συμβαίνει με το κοίτασμα Αφροδίτη της Κύπρου επί σχεδόν μια 15ετία με βεβαιωμένα κοιτάσματα που παραμένουν στο βυθό τους ΕΔΩ... Είναι τυχαίο ότι οι ίδιες διαχειρίστριες αμερικανικές εταιρίες του κοιτάσματος Αφροδίτη ΕΔΩ ενώ κωλυσιεργούν, ταυτόχρονα θέλουν να εξασφαλίσουν και τα πιθανά κοιτάσματα της Κρήτης/Πελοποννήσου;]
Κύπρος: η μικρή που πληρώνει για τα μεγάλα λάθη
Η Κύπρος, με τους δικούς της περιορισμούς λόγω τουρκικής κατοχής στο βόρειο τμήμα της αν και χώρα-μέλος της Ε.Ε. και γεωπολιτικής έκθεσης, είναι θύμα μιας διπλής αδυναμίας: της δικής της υποδομής και της εθνικής αστάθειας των συμμάχων της. Η επίδραση δεν είναι μόνο οικονομική αλλά κυρίως πολιτική: Όταν τα ενεργειακά της σχέδια υπεισέρχονται σε διεθνείς ισορροπίες χωρίς να υπάρχει πολιτική θωράκιση, η Λευκωσία βλέπει τα οφέλη της να συρρικνώνονται.
Η οριοθέτηση ΑΟΖ με την Ελλάδα είναι το λιγότερο που μπορεί να κάνει: Όχι για να δείξει μεγαλοψυχία, αλλά για να κατοχυρώσει νομικά και στρατηγικά τα δικαιώματα που διαθέτει. Χωρίς αυτήν την οριοθέτηση, κάθε project, κάθε καλώδιο και κάθε γεώτρηση παραμένει ευάλωτο στις πολιτικές πιέσεις άλλων.
Η λέξη “συνεκμετάλλευση” ως εργαλείο χειραγώγησης
Η συνεκμετάλλευση, όταν προτείνεται από τρίτους χωρίς προηγούμενη και πλήρη οριοθέτηση δικαιωμάτων, αποτελεί καμουφλαρισμένη υποχώρηση και επί της ουσίας είναι συνδιαχείριση επί των δικών σου δικαιωμάτων. Η επιχείρηση να παρουσιάζεται ως “ευέλικτη λύση” την καθιστά προοδευτικά αποδεκτή, ενώ στην ουσία πρόκειται για μετατροπή δικαιωμάτων σε διαπραγματευτικό αντικείμενο.
Αν την ίδια ώρα το πολιτικό σύστημα επιτρέπει τέτοια θέματα να απασχολούνται περισσότερο από την επικοινωνία παρά από τη στρατηγική, το αποτέλεσμα είναι προβλέψιμο: η χώρα χάνει πρωτοβουλία. Και όταν χάνει πρωτοβουλία, χάνει και την ικανότητα να προφυλάξει κρίσιμα συμφέροντα.
Το σύστημα ευθύνης: κυβέρνηση, αντιπολίτευση, θεσμοί
Η ευθύνη γι’ αυτήν την κατάσταση δεν καταλογίζεται αποκλειστικά σε μία παράταξη. Είναι συλλογική: Η κυβέρνηση φέρει την κύρια ευθύνη γιατί έχει στη διάθεσή της τα εργαλεία πολιτικής και δεν τα χρησιμοποίησε για να κατοχυρώσει πλήρως τα συμφέροντα της χώρας. Αντί για αποφασιστικές πρωτοβουλίες, επέλεξε τη διαχείριση ρίσκου που τελικά ισοδυναμεί με αποδοχή τετελεσμένων. Η αντιπολίτευση έχει μερίδιο ευθύνης γιατί πολύ συχνά περιορίζεται στη μικροπολιτική αντιπαράθεση και στην καταγραφή λαθών, αντί να παρουσιάζει θεσμικό και μακρόπνοο εθνικό σχέδιο. Η απουσία ρεαλιστικού, αξιόπιστου και συναινετικού σχεδίου από την πλευρά των κομμάτων μειώνει την πίεση για αποφασιστικές κινήσεις. Οι θεσμοί - ακαδημαϊκοί, νομικοί, τεχνοκρατικοί - πολλές φορές αναλαμβάνουν ρόλο “διαχειριστή” και όχι “σχεδιαστή”, αποδεχόμενοι εισήγηση τρίτων ως δεδομένο, αντί να αναπτύσσουν ανεξάρτητη και εθνικά προσανατολισμένη πολιτική. Η κοινωνία επίσης έχει ευθύνη, καθώς η δημόσια σφαίρα συχνά δεν απαιτεί ή δεν κατανοεί το βάθος των επιλογών που διακυβεύονται. Όταν όλα τα παραπάνω συνδυαστούν, το αποτέλεσμα είναι ένα πολιτικό σύστημα που δεν ασκεί στρατηγική, αλλά διαχειρίζεται ανακολουθίες και στο βάθος, πικρές ήττες...
Τι πρέπει να γίνει - και γιατί πρέπει να γίνει τώρα
Υπάρχει μία και μόνη πρακτική, νομικά και γεωπολιτικά ισχυρή απάντηση: άμεση, πλήρης και αμοιβαία οριοθέτηση ΑΟΖ Ελλάδας-Κύπρου. Όχι ως τελεσίγραφο, αλλά ως θεμέλιο της εθνικής στρατηγικής.
Αυτό σημαίνει:
- Να “κλειδώσουν” τα σύνορα με νομικό τρόπο και να τεθεί τέλος στις αμφισβητήσεις που γεννούν ευελιξίες.
- Να σχεδιαστούν και να εφαρμοστούν έργα (αγωγοί, καλώδια, αποθήκες) με όρους που διασφαλίζουν τη μέγιστη προστιθέμενη αξία για Ελλάδα και Κύπρο - όχι με όρους που υπαγορεύονται από τρίτους.
- Να μην παραχωρούνται αποκλειστικά δικαιώματα διαχείρισης σε εξωτερικούς ομίλους χωρίς ρητή πρόβλεψη για εθνικά οφέλη (τεχνογνωσία, αποθήκευση, βιομηχανία).
- Να επανεξεταστεί κάθε “σενάριο ευελιξίας” και να αποκρουστούν τυχόν εισηγήσεις που στοχεύουν στην αποδυνάμωση του ρόλου του συμπλέγματος Καστελόριζου.
- Να υπάρξει εθνική και διακομματική συμφωνία που να δίνει σταθερότητα στο εγχείρημα μακράς πνοής.
Αν αυτά δε συμβούν τώρα, δεν υπάρχει λογική βάση να αναμένουμε ότι σε μερικά χρόνια οι συνθήκες θα είναι ευκολότερες. Η ιστορία δείχνει το αντίθετο: όποιος διστάζει, χάνει έδαφος.
Η πραγματικότητα: Σκληρή γεωπολιτική, σκληρή ευθύνη
Η Ανατολική Μεσόγειος δε συγχωρεί αναβολές. Δεν αναγνωρίζει καλές προθέσεις χωρίς πράξεις. Και πάνω απ’ όλα, δεν περιμένει τις εσωτερικές πολιτικές μας αδυναμίες.
Η ευθύνη είναι συλλογική αλλά συγκεκριμένη: Οι κυβερνήσεις οφείλουν να πράξουν ως κυρίαρχοι θεματοφύλακες, η αντιπολίτευση οφείλει να παράξει στρατηγική πέρα από μιντιακές επικοινωνίες, οι θεσμοί οφείλουν να σχεδιάσουν με βάση το εθνικό συμφέρον και η κοινωνία να απαιτήσει από τους πολιτικούς της να μην παραδίδουν τα “κλειδιά” της γεωπολιτικής.
Το πρώτο βήμα είναι ένα και σαφές: οριοθέτηση ΑΟΖ Ελλάδας-Κύπρου τώρα. Χωρίς αυτό, κάθε συζήτηση για αγωγούς, καλώδια, LNG ή κοιτάσματα είναι, στην καλύτερη περίπτωση, διαχείριση μιας ήδη χαμένης μάχης.
Αν οι ελληνικές και κυπριακές ηγεσίες δεν κατανοήσουν αυτό το απλό αλλά κομβικό γεγονός, τότε το μέλλον της περιοχής θα συνεχίσει να γράφεται από άλλους - με συνέπειες που δεν περιορίζονται σε οικονομικούς δείκτες, αλλά που αφορούν την ίδια την εθνική ασφάλεια και τη διεθνή θέση των δύο κρατών. Η μεγάλη εικόνα είναι αδυσώπητη: όποιος δε χαράσσει στρατηγική, δεν απειλείται μόνο να χάσει ενεργειακά οφέλη, απειλείται να χάσει το δικαίωμα να αποφασίζει για το μέλλον του και την εθνική του κυριαρχία.
Κι αυτό δεν είναι απλώς γεωπολιτική ρητορεία. Είναι η σκληρή πραγματικότητα που απαιτεί αποφασιστική πολιτική και όχι αναβολές.
Πηγή: neakriti.gr φωτο protagon.gr
.png)
