Η διαπίστωση
Στην Ελλάδα συνηθίζουμε, διαχρονικά, να διαβάζουμε τις διεθνείς εξελίξεις μέσα από τον παραμορφωτικό φακό των δικών μας επιθυμιών. Πιστεύουμε ότι το διεθνές δίκαιο και το ιστορικό δίκιο αρκούν για να μας θωρακίσουν, ξεχνώντας το βασικό αξίωμα που υπογράμμιζε ο Παναγιώτης Κονδύλης, ότι η επίκληση του «δικαίου» ή των «κανονιστικών αξιών» αποτελεί πάντοτε είτε την ιδεολογική εκλογίκευση των αξιώσεων ισχύος του εκάστοτε κυρίαρχου, είτε την απελπισμένη, πολεμική ρητορεία του αδυνάμου που στερείται πραγματικής αποτρεπτικής ικανότητας. Αγνοώντας λοιπόν τον βαθύ, σχεδόν αμείλικτο κυνισμό με τον οποίο οι μεγάλες δυνάμεις σχεδιάζουν τον χάρτη των συμφερόντων τους, πορευόμαστε «στο άγνωστο με βάρκα» τις ψευδαισθήσεις μας. Αν πραγματικά θέλουμε να κατανοήσουμε τις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται σήμερα —από τη Γάζα και τον Λίβανο, μέχρι τη Δαμασκό, το Ιράν και την Ανατολική Μεσόγειο οσονούπω— οφείλουμε να αφήσουμε στην άκρη τους συναισθηματισμούς και να υιοθετήσουμε μια αυστηρά ρεαλιστική οπτική. Η ανησυχητική διαπίστωση είναι ότι η ευρύτερη περιοχή μας δεν βιώνει μια τυχαία ανάφλεξη, αλλά μια μεθοδική, συστηματική αναδιάρθρωση η οποία συντελείται ερήμην μας. Περνάμε, με οδυνηρό τρόπο, από την εποχή των συνόρων στην εποχή των δικτύων, όπως θα εξηγηθεί στη συνέχεια.
 |
| Ο Ντιν Άτσεσον και ο «Χάρτης Μπάιντεν» |
Το βάρος του παρελθόντος: Από τον Άτσεσον στον ενεργειακό πραγματισμό
Τίποτα στη διπλωματία δεν γεννιέται εν κενώ. Οι σχεδιασμοί που βλέπουμε να υλοποιούνται σήμερα έχουν βαθιές ρίζες σε γεωπολιτικά δόγματα που η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ επεξεργάζονται εδώ και δεκαετίες. Για να καταλάβουμε τον γνωστό «Χάρτη Μπάιντεν», πρέπει να θυμηθούμε την πρόταση Άτσεσον του 1964. Τότε, ο Αμερικανός πρώην υπουργός Εξωτερικών πρότεινε τη «διπλή ένωση»: την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, αλλά με το βαρύ τίμημα της παραχώρησης της Καρπασίας ως τουρκικής βάσης και την ενοικίαση του Καστελλόριζου στην Άγκυρα. Η πρόταση απορρίφθηκε, αλλά το αμερικανικό δόγμα είχε ήδη καταγραφεί: η απόλυτη κυριαρχία του Ελληνισμού στην περιοχή θεωρείται έκτοτε —ίσως και νωρίτερα— «εμπόδιο» το οποίο πρέπει να ξεπεραστεί για να ικανοποιηθεί η αδηφάγος Τουρκία.
Σχεδόν δυο δεκαετίες αργότερα, το 1982 —σε περιοχή που βρίσκεται πολύ κοντά για να την αγνοήσουμε—, ο Οντέντ Γινόν (Oded Yinon), αξιωματούχος του ισραηλινού ΥΠΕΞ, δημοσίευσε τη στρατηγική επιβίωσης του Ισραήλ: τον κατακερματισμό των αραβικών κρατών (Συρία, Ιράκ, Λίβανος) σε εθνο-θρησκευτικά καντόνια. Μια αποδυναμωμένη, βαλκανιοποιημένη γειτονιά δεν θα μπορούσε να απειλήσει το Ισραήλ —επιβεβαίωση της κονδυλικής αρχής ότι η ασφάλεια ενός δρώντος προϋποθέτει, νομοτελειακά, την ακύρωση της ικανότητας του δυνητικού εχθρού να μετατραπεί σε πραγματικό. Στη συνέχεια, το 2006, η προσέγγιση αυτή αποτυπώθηκε γλαφυρά στον περίφημο χάρτη των «Blood Borders» («Αιμαγμένα Σύνορα») του Αμερικανού αντισυνταγματάρχη Ραλφ Πίτερς, ο οποίος προέβλεπε την επαναχάραξη της Μέσης Ανατολής. Δεν ήταν θεωρία συνωμοσίας αλλά άσκηση επί χάρτου της δυτικής στρατηγικής σκέψης, η οποία αντιλαμβάνεται τον χώρο πρωτίστως ως θέατρο κατανομής της βίας και όχι ως πεδίο «αφηρημένων» —για την αγγλοσαξονική λογική— δικαιωμάτων των υποτελών τους.
Εν συνεχεία, από το 2009 έως το 2012, ο παράγοντας «ενέργεια» μπαίνει επιθετικά στην εξίσωση. Η τουρκική TPAO εκδίδει παράνομες άδειες εξερεύνησης στις θαλάσσιες ζώνες του Ελληνισμού, διεκδικώντας ζωτικό χώρο, τακτική που εφαρμόζει ήδη από τη δεκαετία του '70. Η Ουάσιγκτον, την ίδια περίοδο (2011), υπό την τότε ΥΠΕΞ Χίλαρι Κλίντον, συστήνει το «Bureau of Energy Resources» και τοποθετεί τον Άμος Χόκσταϊν στον πυρήνα του γραφείου σχεδιασμού. Το 2014, η επίσκεψη του Τζο Μπάιντεν στην Κύπρο, και η δήλωσή του ότι το νησί μπορεί να μεταμορφώσει την Ανατολική Μεσόγειο σε «παγκόσμιο κόμβο φυσικού αερίου», διαβάστηκε στην Αθήνα και τη Λευκωσία ως θρίαμβος. Ήταν όμως στην πραγματικότητα μια προειδοποίηση: οι Αμερικανοί έβλεπαν την περιοχή ως ενεργειακό διάδρομο, όχι ως χώρο υπεράσπισης των δικών μας εθνικών δικαίων. Στην αγγλοσαξονική υψηλή στρατηγική παραμερίζεται κάθε «ηθικολογική» έννοια εθνικής κυριαρχίας.
 |
| Άδειες έρευνας τουρκικής TPAO (με πορτοκαλί και κόκκινο) |
Ο «Χάρτης Μπάιντεν» και οι χαμένες ευκαιρίες
Η περίοδος 2015-2017, με κορύφωση την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντάνα, υπήρξε κρίσιμη. Ενώ η ελληνική πλευρά εστίαζε στις λεπτομέρειες της νομικής διαπραγμάτευσης, στο παρασκήνιο ο «Χάρτης Μπάιντεν» εμπλουτιζόταν —με εβδομαδιαίες επαφές του Χόκσταϊν και του τότε Τούρκου υπουργού ενέργειας—, ενσωματώνοντας σιωπηρά τις τουρκικές απαιτήσεις, διότι η διπλωματία σπεύδει πάντα να αναγνωρίσει τον συσχετισμό δύναμης που διαμορφώνεται στο έδαφος.
 |
| «Χάρτης Μπάιντεν». Πηγή: mcclatchydc.com |
Όταν ο εκτρωματικός χάρτης αυτός δημοσιεύθηκε το 2019 από το McClatchy DC, η εικόνα ήταν αποκαλυπτική και εξαιρετικά δυσάρεστη για τον Ελληνισμό αφού εκτός των άλλων, προέβλεπε αγωγό απευθείας από το Ισραήλ στην Τουρκία, εξαφάνιζε πρακτικά την κυπριακή ΑΟΖ και «έσβηνε» τις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες ανατολικά του 28ου Μεσημβρινού.
Τα γεγονότα που ακολούθησαν και πάλι δεν μπορούν να θεωρηθούν τυχαία. Τον Αύγουστο του 2020, η μερική οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου σταμάτησε ακριβώς πριν τον 28ο Μεσημβρινό, αφήνοντας ένα κενό που «κούμπωνε» τέλεια στον αμερικανικό σχεδιασμό του «Χάρτη Μπάιντεν». Η ταυτόχρονη κρίση με το Oruç Reis και την ηρωική «επακούμβηση» των φρεγατών, αντιμετωπίστηκε από τον αμερικανικό παράγοντα με συστάσεις αποκλιμάκωσης, γκριζάροντας στην πράξη τον θαλάσσιο χώρο, κάνοντας λόγο για περιοχές στις οποίες Ελλάδα και Κύπρος «διεκδικούν δικαιοδοσία» (sic: όχι δικαιούνται βάσει Δικαίου Θαλάσσης). Για τον θεωρητικό της ισχύος, μια «γκρίζα ζώνη» δεν είναι νομικό κενό, αλλά η αποτύπωση του ελλείμματος βούλησης του επικυρίαρχου να την υπερασπιστεί ακόμη και με σκληρή ισχύ.
 |
| Αντιπαραβολή του χάρτη Μπάιντεν με τις παράνομες τουρκικές Navtex ερευνών του Oruc Reis και την Ελληνοαιγυπτιακή τμηματική οριοθέτηση ΑΟΖ (A,B,C,D,E). Πλησίον του σημείου «Α» ο 28ος Μεσημβρινός που τέμνει την Ρόδο. |
Το τελειωτικό χτύπημα ήρθε τον Ιανουάριο του 2022, όταν με το περιβόητο αμερικανικό non-paper, οι ΗΠΑ «έθαψαν» οριστικά τον αγωγό EastMed. Λίγους μήνες μετά, τον Οκτώβριο του 2022, ο Άμος Χόκσταϊν μεσολάβησε για την ισραηλινο-λιβανική συμφωνία, «απελευθερώνοντας» την θαλάσσια περιοχή που δίνει τη δυνατότητα να παρακαμφθεί η ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας με αγωγό προς την τουρκική Αλεξανδρέττα (σημείωση προτεινόμενου αγωγού στον Χάρτης: FPSO to Turkey).
Η πυροδότηση: Η βίαιη επιτάχυνση της ιστορίας
Εν συνεχεία, ήρθε η 7η Οκτωβρίου 2023. Η εισβολή της Χαμάς στο Ισραήλ, με τους 1.200 νεκρούς και τους εκατοντάδες ομήρους, δεν ήταν απλώς μια τρομοκρατική ενέργεια. Λειτούργησε ως καταλύτης στη δομική αναδιάρθρωση που ήταν ήδη στο τραπέζι, επιβεβαιώνοντας πως ο πόλεμος παραμένει το εργαλείο που κόβει βίαια τους νομικούς γόρδιους δεσμούς και αποτελεί «συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα» κατά τον Κλάουζεβιτς.
Το Ισραήλ, έχοντας εξασφαλίσει την αμερικανική κάλυψη, δεν περιορίστηκε στη Γάζα. Προχώρησε, το φθινόπωρο του 2024, σε χτυπήματα εναντίον της Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Μέχρι τον Νοέμβριο, η ηγεσία της οργάνωσης είχε αποκεφαλιστεί. Αυτόματα, τα λιβανικά ενεργειακά κοιτάσματα, που κρατούνταν σε ομηρία, απελευθερώθηκαν.
Ακολούθως, το ωστικό κύμα χτύπησε τη Συρία. Στις 8 Δεκεμβρίου 2024, το καθεστώς Άσαντ κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος. Ο Άσαντ διέφυγε, και ένας «πρώην» τζιχαντιστής —το πρώην εντός εισαγωγικών λες και η ιδιότητα του σφαγέα αποβάλλεται σαν λερωμένο πουκάμισο μόλις οι δυτικές πρεσβείες χρειαστούν νέο τοποτηρητή— μετατράπηκε εν μια νυκτί στον de facto ηγέτη της Συρίας, αναλαμβάνοντας επίσημα —πλέον με κοστούμι— την προεδρία τον Ιανουάριο του 2025. Ο κυνισμός της Ουάσιγκτον και εδώ αποκαλύπτεται σε όλο του το μεγαλείο: δεν υπάρχουν ιδεολογίες, υπάρχουν μόνο γεωπολιτικές σκοπιμότητες. Οι ηθικολογικές κατασκευές, όπως τα «ανθρώπινα δικαιώματα» ή ο «αντι-τρομοκρατικός αγώνας», εργαλειοποιούνται ως πολεμικά όπλα για τη νομιμοποίηση της εκάστοτε απόφασης που δήθεν εξυπηρετεί το κοινό καλό.
Εν πάση περιπτώσει, η τελευταία πράξη αυτής της τραγωδίας αφορά πλέον στο Ιράν. Η ισραηλινή επιχείρηση «Rising Lion» τον Ιούνιο του 2025, και ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν που ακολούθησε —μέχρι και τη στιγμή που συντάσσονται αυτές οι γραμμές—, στοχεύουν στην εξουδετέρωση της Τεχεράνης και την εδραίωση του δυτικού ελέγχου στα Στενά του Ορμούζ.
Από τα «Αιμαγμένα Σύνορα» στα «Αιμαγμένα Δίκτυα»
Όποιος βλέπει τα παραπάνω ως ασύνδετα περιστατικά, αδυνατεί να διαβάσει τη μεγάλη εικόνα. Αυτό που ήδη συντελείται είναι η υλοποίηση του Σχεδίου Γινόν: Η Χεζμπολάχ εξουδετερώθηκε, ο σιιτικός άξονας έσπασε, αλλά... το Ιράν ακόμη ανθίσταται και δεν είναι διόλου σίγουρο ότι θα υποκύψει.
Ωστόσο, η Ουάσιγκτον δεν θέλει να αφήσει τα συντρίμμια ανεκμετάλλευτα. Πάει ένα βήμα παραπέρα υλοποιώντας την υψηλή στρατηγική της με την εγκαθίδρυση των «Δικτύων» ή μάλλον των «Αιμαγμένων Δικτύων» της. Αφού λοιπόν ήρθαν αντιμέτωπες με την πραγματικότητα της υπερεπέκτασης, οι ΗΠΑ συνειδητοποίησαν ότι δεν μπορούν να κατέχουν με φυσική παρουσία κρίσιμους κόμβους (πχ στη Μέση Ανατολή) και πλέον αναλαμβάνουν ρόλο «Offshore Balancing» (εξωτερικής εξισορρόπησης), καθώς στη νέα πραγματικότητα, η ηγεμονία δεν ασκείται μέσω της στρατιωτικής παρουσίας αλλά μέσω του ελέγχου των ροών, ενέργειας, εμπορίου, δεδομένων κα. Όπως άλλωστε εφαρμόζει η ίδια η Κίνα ήδη («Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος»)... Στην ουσία πρόκειται για δυτικοποιημένη αντιγραφή του κινεζικού προτύπου άσκησης επιρροής.
Στόχος τους είναι η απρόσκοπτη λειτουργία των διαδρόμων/δικτύων που δημιουργούν και ελέγχουν. Για να επιτευχθεί αυτό, δεν επιτρέπεται σε κανέναν τοπικό κρατικό δρώντα να διατηρεί δικαίωμα αρνησικυρίας πάνω στις ροές των δικτύων. Γι' αυτόν τον λόγο, κράτη όπως το Ιράκ παλαιότερα, και η Συρία και ο Λίβανος εν συνεχεία, έπρεπε να αποδυναμωθούν με την εγγενή τάση να κατακερματιστούν, προκειμένου να καταστούν αδύναμα για να αντισταθούν στους αγωγούς που θα τα διασχίζουν στην περιφέρεια του Rimland.
Από τον στρατό στα δίκτυα
Ενώ λοιπόν βλέπουμε τις ΗΠΑ να αποχωρούν από το Ιράκ ταυτόχρονα επαναφέρουν το τουρκικής εμπνεύσεως «Four Seas Project» που φιλοδοξεί να συνδέσει με αγωγούς τον Περσικό με την Κασπία, την Αν. μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο, διαμέσου πάντα της Τουρκίας. Αυτό αποτελεί ένα νέο κρίσιμο τεστ μιας ήδη εξελισσόμενης αναδιάταξης της Rimland.
 |
| Η αρχική γεωγραφική σύλληψη του Four Seas Project, η οποία επανήλθε στη στρατηγική συζήτηση μετά τη δημόσια παρέμβαση του Τομ Μπάρακ |
Αυτά τα νέα δίκτυα αποτελούν τα σύγχρονα εργαλεία άσκησης ηγεμονίας. Η επιρροή δεν προκύπτει από την «αστυνόμευση» του εδάφους, αλλά από το ποιος καθορίζει τις οδεύσεις, ποιος παρέχει τεχνική συνδρομή και ποιος οργανώνει την ασφάλεια. Πρόκειται για μετάβαση από την άμεση επιστασία του χώρου στη στρατηγική επιστασία των ροών.
Ο Ελληνισμός στο μεταίχμιο
Εάν το Four Seas συνδεθεί μακροπρόθεσμα με ευρωπαϊκούς διαδρόμους (όπως η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών - Three Seas Initiative, 3SI), η Ανατολική Μεσόγειος θα αποκτήσει τεράστια σημασία ως ζώνη διεπαφής. Four Seas, IMEC και Σουέζ θα αλληλεπιδρούν στο ίδιο στρατηγικό περιβάλλον. Εδώ ερχόμαστε στο σκληρό ερώτημα: Πώς εντάσσεται ο Ελληνισμός σε αυτόν τον νέο χάρτη ισχύος;
Καλό είναι να μην τρέφουμε αυταπάτες. Στην αμερικανική οπτική, η Τουρκία αντιμετωπίζεται ως ο απολύτως απαραίτητος κόμβος. Της συγχωρούνται οι αναθεωρητικές κορώνες διότι το δημογραφικό της βάρος και η γεωγραφία της είναι αναντικατάστατα. Η Τουρκία δρα ως ιστορικό υποκείμενο που επεκτείνει τον ζωτικό του χώρο, επιδεικνύοντας τη ζωτικότητα που στερούνται οι γερασμένες κοινωνίες της Δύσης.
Αντίθετα, η κυριαρχία της Ελλάδας και της Κύπρου αντιμετωπίζεται τεχνοκρατικά, ως «γεωγραφικό εμπόδιο» για τα αμερικανικά δίκτυα. Ο «Χάρτης Μπάιντεν» είναι ο λειτουργικός οδηγός αυτής της αντίληψης. Οι πιέσεις που βιώνουμε για διευθετήσεις τύπου «Πρεσπών του Αιγαίου» δεν είναι αποκυήματα φαντασίας. Η Ουάσιγκτον επιθυμεί ένα ελεγχόμενο περιβάλλον, με «ουδέτερες ζώνες» (δηλαδή, την ντε φάκτο γεωπολιτική δορυφοριοποίηση από την Άγκυρα), ώστε στρατιωτικές δυνάμεις, εμπορικά πλοία και αγωγοί να κινούνται εντός της «χαλαρής» επικράτειας χωρίς προηγούμενη έγκριση της Αθήνας. Η πίεση για αποστρατικοποίηση των νησιών και η δημιουργία μιας «ουδέτερης ζώνης» στο Αιγαίο δεν αφορά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις μόνο. Αφορά κυρίως την επιδίωξη των ΗΠΑ/ΝΑΤΟ για ανεμπόδιστη διέλευση/παρουσία προστατεύοντας το βόρειο τμήμα του Four Seas Project.
Ακυρώνοντας την επήρεια του Καστελλόριζου και γκριζάροντας την περιοχή ανατολικά του 28ου μεσημβρινού, ο Χάρτης Μπάιντεν δημιουργεί έναν «αμφισβητούμενο χώρο». Στη γεωπολιτική γλώσσα, ένας αμφισβητούμενος χώρος είναι ένας χώρος που απαιτεί διαιτητή για να λειτουργήσουν τα δίκτυα. Αν η Ελλάδα διατηρούσε απόλυτη κυριαρχία, θα είχε το δικαίωμα να κλείσει τον δίαυλο. Ο διαμοιρασμός της ΑΟΖ (βλ. συνεκμετάλλευση) της αφαιρεί αυτή τη δυνατότητα. Επομένως, όπου ακούγεται η λέξη «δίκτυο» ή «διάδρομος», από πίσω κρύβεται η σκόπιμη δημιουργία ενός κενού ασφαλείας. Η περιοχή των δικτύων πρέπει να αποσταθεροποιηθεί (συνεκμετάλλευση, γκρίζες ζώνες, ουδέτερες ζώνες) για να γίνει διαχειρίσιμη από την ηγεμονική δύναμη.
Ανταλλάγματα επί ίσοις όροις και το δίλημμα της επιβίωσης
Μπροστά σε αυτή την ωμή πραγματικότητα, η Αθήνα και η Λευκωσία καλούνται να πάρουν αποφάσεις. Είναι πρόδηλο ότι έχει καταρρεύσει η ψευδαίσθηση κατά την οποία τυφλή υπακοή στη Δύση και η επίκληση αξιών μπορούν να αναπληρώσουν το κενό εθνικής ισχύος. Στη διεθνή πολιτική, κανείς υπολογίζει έναν δρώντα που παραιτείται ο ίδιος από την εθνική του ανεξαρτησία.
Το δίλημμα είναι σαφές. Η μία επιλογή είναι να αποδεχθούμε παθητικά τη συρρίκνωσή μας σε έναν απλό «σταθμό διελεύσεων», παραχωρώντας κυριαρχικά δικαιώματα στο όνομα μιας πλασματικής ηρεμίας. Η άλλη επιλογή απαιτεί στρατηγική χειραφέτηση: Να χτίσουμε και να αξιοποιήσουμε ισχυρές και αποτρεπτικές ένοπλες δυνάμεις, να διευρύνουμε τις συμμαχίες μας πέρα από την παραδοσιακή μας εξάρτηση, και κυρίως, να απαιτούμε «ανταλλάγματα επί ίσοις όροις».
Ο κόσμος γύρω μας δεν υφίσταται μια απλή αλλαγή, αλλά έναν ριζικό μετασχηματισμό, με ωμή βία και αδυσώπητα συμφέροντα. Ήρθε η ώρα να διαβάσουμε τον χάρτη ανακατανομής ισχύος σωστά πριν τον διαβάσουν άλλοι για εμάς, λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη την διαπίστωση του Κονδύλη: «Στην Ιστορία, όποιος παραιτείται από την αξίωση της ισχύος και την αυτοτέλεια του ιστορικού υποκειμένου, μετατρέπεται αναπόδραστα σε αντικείμενο της βούλησης των άλλων...»
.png)
