iEpikaira

Η υπόθεση της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης προς την Τουρκία αποκαλύπτει μια βαθύτερη πραγματικότητα: το διεθνές δίκαιο μπορεί να κατοχυρώνει δικαιώματα, αλλά η άσκησή τους εξαρτάται από την πολιτική βούληση αφενός και από τον συσχετισμό ισχύος αφετέρου. Η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει τις μονομερείς αξιώσεις σε ένα καθεστώτος de facto συνδιαχείρισης. Η προειδοποίηση του καθηγητή ΣΣΕ Κώστα Γρίβα ότι το Αιγαίο αποτελεί πεδίο διαμόρφωσης του μελλοντικού Δικαίου της Θάλασσας φαίνεται να επιβεβαιώνεται.

Επιμέλεια iEpikaira

Η αντιπαράθεση για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου δεν αφορά πλέον μόνο την πορεία ενός υποθαλάσσιου καλωδίου ή την ολοκλήρωση ενός ενεργειακού έργου ευρωπαϊκής σημασίας. Αναδεικνύει μια βαθύτερη τάση: ποιος έχει την πραγματική δυνατότητα να καθορίζει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται στις θαλάσσιες ζώνες, ακόμη και όταν οι νομικοί κανόνες του Δίκαιου της Θάλασσας είναι σαφείς.

Η εξέλιξη με τη γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα, η τουρκική προσπάθεια να παρουσιάσει τις έρευνες του γαλλικού ερευνητικού σκάφους Abeille Marengo ως δραστηριότητα που πραγματοποιείται με τη συγκατάθεσή της και η παρουσία τουρκικής φρεγάτας κατά τη διάρκεια των εργασιών συνθέτουν μια χαρακτηριστική περίπτωση. 

Η προειδοποίηση Ροζάκη και το πραγματικό πρόβλημα

Η παρέμβαση του ομότιμου καθηγητή Χρήστου Ροζάκη, στο ραδιόφωνο του Mega και σχολιάστηκε από την «Εστία» στις 12 Νοεμβρίου 2026, έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο καθηγητής χαρακτήρισε «ανοσιούργημα» την επιλογή της γαλλικής πλευράς να ενημερώσει την Τουρκία για τις προγραμματισμένες εργασίες, εκτιμώντας ότι η ενέργεια αυτή έγινε για να αποφευχθεί ενδεχόμενo επεισόδιo επί του πεδίου.

Η θέση του είναι σαφής. Σύμφωνα με την UNCLOS η πόντιση υποθαλάσσιων καλωδίων δεν απαιτεί τουρκική άδεια, ακόμη και στην υποθετική περίπτωση που η συγκεκριμένη περιοχή βρισκόταν εντός της τουρκικής υφαλοκρηπίδας. Αντίστοιχα, η τουρκική NAVTEX δεν παράγει έννομες συνέπειες και δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει δικαιώματα υπέρ της Τουρκίας εφόσον πρόκειται για περιοχή που εμπίπτει στην ελληνική υφαλοκρηπίδα η οποία υφίσταται ipso facto και ab initio (σύμφωνα με το άρθρο 77, παρ. 3, της UNCLOS. Επισημαίνεται ότι η υφαλοκρηπίδα δεν χρειάζεται προηγούμενη ανακήρυξη όπως η ΑΟΖ). Συνεπώς, η ύπαρξη μονομερούς τουρκικής διεκδίκησης δεν αρκεί για να μετατραπεί σε νόμιμο δικαίωμα ελέγχου της συγκεκριμένης δραστηριότητας.

Εδώ όμως αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα. Ο Ροζάκης εξετάζει τι προβλέπει το δίκαιο. Το ερώτημα, όμως, είναι τι συμβαίνει όταν ένα κράτος επιχειρεί να δράσει επί του πεδίου αγνοώντας τις προβλέψεις της UNCLOS προβάλλοντας αξιώσεις οι οποίες εξυπηρετούν τη δική του επεκτατική/αναθεωρητική πολιτική.

Η Τουρκία δεν περιορίστηκε στην έκδοση μιας NAVTEX που η Αθήνα βάσει διεθνούς δικαίου αντιμετωπίζει ως παράνομη και άκυρη. Πηγαίνει ένα βήμα παρακάτω και επιχειρεί να υποστηρίξει τη μονομερή της θέση με την χρήση στρατιωτικών μέσων πειθαναγκασμού. Δημιουργεί έτσι μια συνθήκη στην οποία κάθε μελλοντική δραστηριότητα θα γίνεται υπό την αίρεση της προηγούμενης ενημέρωσης όπου θα πρέπει η Αθήνα να συνυπολογίζει το ενδεχόμενο της τουρκικής στρατιωτικής αντίδρασης.

Ο Γρίβας το είχε προβλέψει

Στο άρθρο του «Η μοίρα των ωκεανών θα κριθεί στο Αιγαίο» στο slpress.gr, ο Κώστας Γρίβας διατύπωσε μια πρόβλεψη με πολύ ευρύτερη γεωπολιτική σημασία (δείτε και το EXPLAINER: Η μοίρα των ωκεανών θα κριθεί στο Αιγαίο).

Υποστήριξε ότι το Δίκαιο της Θάλασσας δεν αποτελεί ένα αμετάβλητο σύνολο κανόνων αποκομμένο από τις διεθνείς εξελίξεις. Η εξέλιξή του συνδέεται ιστορικά με τις μεταβολές της στρατιωτικής ισχύος και τη σύγκρουση μεταξύ χερσαίων και ναυτικών δυνάμεων. Κατά την άποψή του, η Τουρκία επιδιώκει να μετατρέψει τα εγγύς ύδατα σε λειτουργική προέκταση της χερσαίας της επικράτειας, δημιουργώντας αυτό που ονομάζει «γαλάζιο έδαφος».

Η κρίσιμη προειδοποίησή του αφορούσε τις ελληνικές θάλασσες. Εάν η Τουρκία κατορθώσει να επιβάλει de facto την αντίληψη ότι τα ελληνικά νησιά χάνουν βασικά κυριαρχικά δικαιώματα λόγω της εγγύτητάς τους προς τις μικρασιατικές ακτές, τότε θα έχει δημιουργηθεί ένα προηγούμενο με διεθνείς συνέπειες. Η Ελλάδα θα έχει μετατραπεί στο πεδίο δοκιμής ενός διαφορετικού μοντέλου θαλάσσιας κυριαρχίας.

Ο Γρίβας πολύ ορθά συνέδεσε αυτή τη διαδικασία με τη στρατηγική της Κίνας στη Νότια Σινική Θάλασσα. Το κύριο επιχείρημά του ήταν ότι η επιτυχία μιας αναθεωρητικής δύναμης να επιβάλει έναν νέο κανόνα μπορεί να προσφέρει πολιτικά και νομικά εργαλεία και σε άλλες δυνάμεις που επιδιώκουν να περιορίσουν την ελευθερία των θαλασσών.

Η υπόθεση του καλωδίου επιβεβαιώνει αυτή την πρόβλεψη. Η Τουρκία επιχειρεί να καταστήσει αποδεκτή την ιδέα ότι η σύμφωνη γνώμη της αποτελεί προϋπόθεση για την εκτέλεση δραστηριοτήτων σε θαλάσσιες περιοχές που διεκδικεί. Η γαλλική ρηματική διακοίνωση/ενημέρωσή της, της παρείχε το άλλοθι σε παρόμοιες μελλοντικές περιπτώσεις να ενεργήσει κατά τον ίδιο τρόπο με τις ίδιες απαιτήσεις. Αυτό ακριβώς είναι το επικίνδυνο στοιχείο που περιέγραφε ο Γρίβας: η μετάβαση από την απλή διατύπωση μιας διεκδίκησης στην καθημερινή εφαρμογή της ως πραγματικού περιορισμού.

Το διεθνές δίκαιο δεν αλλάζει με μία NAVTEX, αλλά μπορεί να διαβρωθεί με την ανοχή

Εδώ απαιτείται μια ουσιαστική νομική διευκρίνιση. Η ισχύς δεν μετατρέπει αυτομάτως μια παράνομη αξίωση σε νόμιμο δικαίωμα. Μία παράνομη NAVTEX, μια στρατιωτική προειδοποίηση ή μια διπλωματική διακοίνωση δεν αρκούν για να αλλάξουν τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. 

Η διεθνής έννομη τάξη, ωστόσο, δεν διαμορφώνεται μόνο από τις γραπτές συμβάσεις. Η εθιμική πρακτική των κρατών, η αντίληψη ότι μια πρακτική ακολουθείται ως νομική υποχρέωση και η αντίδραση των υπόλοιπων κρατών έχουν τεράστια σημασία. Η συστηματική προβολή μιας αξίωσης, η άσκηση πίεσης για την αποδοχή της και, κυρίως, η απουσία συνεπούς στιβαρής αντίδρασης, μπορούν να επηρεάσουν το πολιτικό και νομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο εξετάζεται μια διαφορά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σιωπή σε ένα περιστατικό ισοδυναμεί αυτομάτως με αποδοχή. Σημαίνει, όμως, ότι η επαναλαμβανόμενη ανοχή, όταν συνδυάζεται με συγκεκριμένη κρατική πρακτική, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρό προηγούμενο. Η Τουρκία γνωρίζει ότι δεν είναι απαραίτητο να κερδίσει άμεσα μια δικαστική διαφορά, εφόσον μπορεί να εξασφαλίσει ότι οι τρίτοι θα συμπεριφέρονται σαν να πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η συναίνεσή της.

Το πρόβλημα εντοπίζεται στην περίπτωση όπου η πολιτική απόφαση αποκλιμάκωσης μετατρέπεται επί της ουσίας σε πρακτική αυτοπεριορισμού της Ελλάδας και την απεμπόληση άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο. Όταν η αποφυγή τριβής επί του πεδίου γίνεται αυτοσκοπός, η αναθεωρητική πλευρά αποκτά ένα ισχυρό κίνητρο για να επαναλαμβάνει την ίδια τακτική και να ροκανίζει τα ελληνικά δίκαια.

Η Ελλάδα πρέπει να περάσει από την επίκληση του δικαίου στην εφαρμογή του

Η ελληνική απάντηση σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να είναι η εγκατάλειψη του διεθνούς δικαίου. Απαιτείται η ταυτόχρονη νομική επιχειρηματολογία με μια συνεπή στρατηγική εφαρμογής της. Κάθε τουρκική παρέμβαση πρέπει να αντιμετωπίζεται με άμεση διπλωματική και επιχειρησιακή αντίδραση, χωρίς να δημιουργείται προηγούμενο σιωπηρής αποδοχής.

Η αξιοποίηση της νησιωτικής γεωγραφίας, η επιτήρηση, τα μη επανδρωμένα συστήματα, τα δίκτυα αισθητήρων και η δυνατότητα άρνησης πρόσβασης σε εχθρικές ενέργειες αποτελούν στοιχεία μιας αμυντικής αρχιτεκτονικής που θα μπορούσε να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των τουρκικών πιέσεων.

Επιπλέον πρέπει να καταστεί διεθνώς σαφές ότι η προστασία των υποθαλάσσιων ενεργειακών και τηλεπικοινωνιακών υποδομών δεν είναι ένα αποκλειστικά ελληνοτουρκικό ζήτημα. Αφορά την ελευθερία των θαλασσών, την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την αξιοπιστία των διεθνών κανόνων. Οι ευρωπαϊκές ναυτικές δυνάμεις έχουν επίσης συμφέρον να μην καθιερωθεί ένα σύστημα στο οποίο η στρατιωτική παρουσία μιας περιφερειακής δύναμης περιορίζει την ελευθερία των υπολοίπων.

Το Αιγαίο ως εργαστήριο της νέας θαλάσσιας τάξης

Η υπόθεση του καλωδίου δεν αποδεικνύει ότι το Δίκαιο της Θάλασσας έχει ήδη αλλάξει. Αποδεικνύει, όμως, ότι βρίσκεται υπό πίεση ή ότι «αδρανοποιείται». Η απόσταση μεταξύ του δικαιώματος που κατοχυρώνεται σε μια διεθνή σύμβαση και της δυνατότητας ενός κράτους να το ασκήσει στην πράξη μπορεί να γίνει το πεδίο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται νέα πολιτικά και στρατηγικά δεδομένα.

Ο Χρήστος Ροζάκης –με τον οποίο σπανίως συμφωνούμε– έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι η τουρκική NAVTEX δεν δημιουργεί από μόνη της έννομα αποτελέσματα. Ο Κώστας Γρίβας, όμως, αναδεικνύει το επόμενο και σημαντικότερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν μια αναθεωρητική δύναμη επιχειρεί να επιβάλει στην πράξη εκείνο που δεν μπορεί να κατοχυρώσει νομικά;

Αυτός είναι ο κίνδυνος της de facto αναθεώρησης. Δεν απαιτεί την επίσημη κατάργηση του διεθνούς δικαίου. Αρκεί η σταδιακή αντικατάσταση της εφαρμογής του από πρακτικές που καθορίζονται με βάση τον συσχετισμό ισχύος.

Η πρόβλεψη του Γρίβα επιβεβαιώνεται, λοιπόν, ως προς τον βασικό γεωστρατηγικό της πυρήνα: το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος δεν αποτελούν απλώς ένα περιφερειακό πεδίο ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης, αλλά ένα εργαστήριο στο οποίο δοκιμάζεται η σχέση μεταξύ διεθνούς δικαίου, ισχύος και του παγκόσμιου δόγματος της ελευθερίας των θαλασσών.

Για την Ελλάδα, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο να αποδείξει ότι νομικά έχει δίκιο. Είναι να διασφαλίσει ότι το δικαίωμά της δεν θα εξαρτάται από την ανοχή εκείνου που το αμφισβητεί. Διότι, σε ένα διεθνές σύστημα όπου η ισχύς επηρεάζει τους όρους εφαρμογής των κανόνων, το δίκαιο που δεν μπορεί να υπερασπιστεί κανείς, κινδυνεύει να παραμείνει απλώς μια διακήρυξη.