Από την Μέκκα στην Ανατολική Μεσόγειο. Η νέα γεωπολιτική εξίσωση Τουρκίας –Σαουδικής Αραβίας –Πακιστάν και ο κίνδυνος για Ελλάδα και Κύπρο
Του Κωνσταντίνου Λουκόπουλου*
Η υπογραφή του Αμυντικού Συμφώνου Τουρκίας – Σαουδικής Αραβίας – Πακιστάν στη Μέκκα την Παρασκευή 7 Αυγούστου δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο σε μία ατελείωτη διπλωματική κινητικότητα της Μέσης Ανατολής. Είναι ένδειξη μιας βαθύτερης γεωπολιτικής μεταβολής!
Το Σύμφωνο δεν δημιουργεί αυτόματα ένα «Σουνιτικό ΝΑΤΟ». Δεν διαθέτει ακόμη τους θεσμούς, τη διοικητική δομή, τη διαλειτουργικότητα και τις δεσμευτικές διαδικασίες του ΝΑΤΟ. Η ουσία είναι ότι δεν χρειάζεται να είναι ΝΑΤΟ για να αλλάξει τις ισορροπίες στην ευρύτερη περιφέρεια.
Αρκεί να αποτελέσει τον πυρήνα ενός ευέλικτου δικτύου συνεργασιών ασφαλείας, αμυντικής βιομηχανίας, πληροφοριών, ενέργειας, μεταφορών και εμπορίου. Και αυτό είναι πολύ πιο κοντά στη στρατηγική που ακολουθεί η Τουρκία τα τελευταία χρόνια. Γεννιέται κάτι πιο ευέλικτο και ίσως πιο επικίνδυνο, ένα δίκτυο περιφερειακής ισχύος!
Η Μέκκα δεν ήταν τυχαία επιλογή
Η επιλογή της Μέκκας, της ιερότερης πόλης του Ισλάμ, και μάλιστα Παρασκευή, ημέρα της μεγάλης εβδομαδιαίας προσευχής των μουσουλμάνων, έχει ισχυρό συμβολισμό. Η εικόνα του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του Σαχμπάζ Σαρίφ να προσεύχονται μαζί στον Μεγάλο Τέμενος δεν είναι απλώς θρησκευτική! Είναι πάνω απ’ όλα μία έντονη γεωπολιτική εικόνα.
Τρεις μεγάλες μουσουλμανικές χώρες, από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, επιχειρούν να παρουσιάσουν τον εαυτό τους ως φορείς μιας νέας περιφερειακής τάξης ασφαλείας. Η συμφωνία προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός εκλαμβάνεται ως επίθεση εναντίον όλων. Βέβαια δεν γνωρίζουμε ακόμη τι ακριβώς σημαίνει αυτή η ρήτρα όταν έρθει η ώρα να πληρωθεί το πραγματικό …στρατιωτικό κόστος.
Η Τουρκία δεν δημιουργεί συμμαχίες. Δημιουργεί επιλογές
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να κατανοήσουν Αθήνα και Λευκωσία. Η Τουρκία δεν εγκαταλείπει το ΝΑΤΟ και το πιο βασικό δεν εγκαταλείπει τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και φυσικά διατηρεί τους δίαυλους επικοινωνίας και συνεννόησης με την Ρωσία και το Ιράν.
Δεν περιορίζεται στον μουσουλμανικό κόσμο και δημιουργεί παράλληλα στρατηγικά δίκτυα. Η τουρκική στρατηγική επιδιώκει να πολλαπλασιάζει τις επιλογές της και να μειώνει την εξάρτησή της από οποιονδήποτε μοναδικό εταίρο. Αυτή είναι η αντίληψη της Άγκυρας για επίτευξη στρατηγικής αυτονομίας και η Μέκκα είναι ένα ακόμα κομμάτι αυτής της στρατηγικής.
Από το Πακιστάν στον Κόλπο και από τον Κόλπο στην Ανατολική Μεσόγειο
Ας δούμε την Γεωγραφία! Το Πακιστάν ανοίγει στην Τουρκία έναν στρατηγικό διάδρομο προς τη Νότια Ασία. Η Σαουδική Αραβία ανοίγει την πόρτα στον Κόλπο. Η Τουρκία διαθέτει την πύλη προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη.
Έτσι δημιουργείται μια αλυσίδα. Πακιστάν → Ινδικός Ωκεανός → Αραβική Θάλασσα → Σαουδική Αραβία → Ερυθρά Θάλασσα → Σουέζ → Ανατολική Μεσόγειος → Ευρώπη.
Αυτό δεν είναι απλώς στρατιωτικός διάδρομος. Είναι εμπορικός, ενεργειακός και γεωοικονομικός διάδρομος. Και γι’ αυτό η συμφωνία πρέπει να εξεταστεί πολύ πέρα από τη στρατιωτική της διάσταση.
Το μεγάλο παιχνίδι είναι οι δρόμοι της ενέργειας και του εμπορίου
Το «παιχνίδι ισχύος» δεν θα κριθεί μόνο από το ποιος ελέγχει εδάφη. Θα κριθεί από το ποιος μπορεί να προστατεύει και να ελέγχει τις ροές. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, εμπορεύματα, κρίσιμες πρώτες ύλες, εφοδιαστικές αλυσίδες, λιμάνια, αγωγοί, υποθαλάσσια καλώδια, δορυφορικές και ψηφιακές υποδομές!
Και εδώ το Σύμφωνο αποκτά άλλη διάσταση καθόσον και οι τρεις χώρες βρίσκονται κοντά σε μερικά από τα σημαντικότερα σημεία στρατηγικής ασφάλειας του πλανήτη και όποιος επηρεάζει την ασφάλεια αυτών των διαδρομών επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία.
Η Μέκκα συνδέεται αναπόδραστα και με την Ελλάδα.
Αυτό είναι ένα σημείο που η ελληνική στρατηγική συζήτηση δεν έχει ακόμη αναδείξει επαρκώς. Για την Αθήνα, ο Ορμούζ δεν είναι «μακριά». Η Ερυθρά Θάλασσα δεν είναι «μακριά». Το Σουέζ πάνω απ’ όλα δεν είναι «μακριά». Που καταλήγουν; Στην Ανατολική Μεσόγειο και από εκεί Κύπρο και Ελλάδα.
Η Ελλάδα, ως ναυτιλιακή δύναμη και ως χώρα που διαθέτει κρίσιμες λιμενικές υποδομές, βρίσκεται συνεπώς μπροστά σε μια διπλή πραγματικότητα. Μπορεί η γεωπολιτική αστάθεια να είναι απειλή, αλλά η γεωγραφία μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Τουρκία απέκτησε δύο νέους συμμάχους! Θα πρέπει να αναλύσουμε και να εκτιμήσουμε το «τι είδους περιφερειακό σύστημα επιχειρεί να δημιουργήσει η Τουρκία»;
Εάν η Άγκυρα καταφέρει να συνδέσει την στρατιωτικό-βιομηχανική της υποδομή, τις ενεργειακές διαδρομές, τα λιμάνια, τις εμπορικές σχέσεις και τις και τις διπλωματικές της συνεργασίες, τότε δεν θα έχουμε απλώς μια ισχυρότερη Τουρκία. Θα έχουμε μια Τουρκία που θα λειτουργεί ως περιφερειακός κόμβος ισχύος.
Σε κάθε περίπτωση όμως θα πρέπει να επανεξεταστεί η σκοπιμότητα παραμονής της Ελληνικής Πυροβολαρχίας PATRIOT που προστατεύει ενεργειακές υποδομές στην Σαουδική Αραβία.
Η Σαουδική Αραβία δεν γίνεται τουρκικός δορυφόρος
Το Ριάντ δεν πρόκειται να γίνει «εξάρτημα» της τουρκικής στρατηγικής. Η Σαουδική Αραβία έχει δική της οικονομική, ενεργειακή και γεωπολιτική ατζέντα. Το Βασίλειο των Σαούντ παρά το γεγονός ότι Αμερική είναι ο στρατηγικός του σύμμαχος θέλει να διαφοροποιήσει τις επιλογές ασφαλείας του. Με το Σύμφωνο της Μέκκας η Σαουδική Αραβία δεν επιλέγει άλλο στρατόπεδο αλλά χτίζει ασφαλιστικές δικλίδες.
Το Ιράν παρακολουθεί
Η Τεχεράνη είναι βέβαιο ότι παρακολουθεί πολύ προσεκτικά τις εξελίξεις. Άλλωστε με τον πόλεμο μας απέδειξε ότι «διαβάζει» και ερμηνεύει πολύ καλά τις καταστάσεις.
Όχι επειδή η συμφωνία δημιουργεί αυτομάτως αντι-ιρανική στρατιωτική συμμαχία έστω και αν και οι τρεις χώρες έσπευσαν να δηλώσουν εμφατικά ότι το Σύμφωνο δεν στρέφεται εναντίον τρίτου μέρους. Αλλά επειδή αλλάζει τον υπολογισμό κινδύνου.
Το Ιράν πρέπει πλέον να υπολογίζει ότι σε μια μεγάλη κρίση με τη Σαουδική Αραβία μπορεί να εμπλακούν, τουρκική τεχνολογία και στρατιωτική ισχύς, πακιστανική στρατιωτική εμπειρία και σαουδαραβικοί οικονομικοί πόροι.
Όμως η Τουρκία και το Πακιστάν δεν θέλουν πόλεμο με το Ιράν. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Μπορεί να ενισχύσει την αποτροπή χωρίς να μετατραπεί σε εργαλείο πολέμου. Το εάν θα επιτευχθεί είναι άλλο ζήτημα.
Πολύ κοντά και η Αίγυπτος
Στην συνάντηση στο Κάιρο των Υπουργών Εξωτερικών της Αιγύπτου, της Τουρκίας, του Πακιστάν και της Σαουδικής Αραβία την 21 Ιουνίου 2026 με αιγυπτιακή πρωτοβουλία συμφωνήθηκε οι χώρες τους να συνεχίσουν τον συντονισμό των τεσσάρων χωρών για την ειρήνη, ασφάλεια και σταθερότητα της περιοχής .Άρα υπάρχει ήδη το τετραμερές πολιτικό σχήμα R4. Με την στρατιωτική συνεργασία Αιγύπτου – Τουρκίας να εκβαθύνεται, η ένταξη της Αιγύπτου θα άλλαζε σημαντικά τη γεωγραφία του σχήματος.
Αυτό πλέον δεν θα ήταν απλώς αμυντική συμφωνία. Θα ήταν ένας γεωστρατηγικός διάδρομος από τον Ινδικό Ωκεανό έως τη Μεσόγειο.
Το Ισραήλ πρέπει να ανησυχεί – αλλά όχι για τον λόγο που νομίζουν πολλοί
Το Ισραήλ θα ήταν λάθος να θεωρήσει ότι δημιουργείται ένα ενιαίο «σουνιτικό μέτωπο» εναντίον του. Τα συμφέροντα των τριών χωρών είναι πολύ διαφορετικά. Η Σαουδική Αραβία έχει δική της σχέση με το Ισραήλ και δεν έχει κλείσει οριστικά την πόρτα στην εξομάλυνση.
Το Πακιστάν δεν αναγνωρίζει το Ισραήλ. Η Τουρκία βρίσκεται σε αντιπαλότητα με την ισραηλινή κυβέρνηση. Το κοινό στοιχείο είναι περισσότερο η επιθυμία για περιφερειακή σταθερότητα και μεγαλύτερη ανεξαρτησία από εξωτερικούς παρόχους ασφαλείας.
Όμως το Ισραήλ θα πρέπει να προσέξει κάτι σημαντικό: εάν η αμυντική συνεργασία μετατραπεί σε κοινή επιχειρησιακή ικανότητα, τότε θα έχει δημιουργηθεί μια νέα παράμετρος στην περιφερειακή ισορροπία.
Και η Κύπρος;
Η Κύπρος βρίσκεται ίσως στην πιο ευαίσθητη θέση. Η Τουρκία αποκτά ένα ακόμη στρατηγικό βάθος εκτός Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Σαουδική Αραβία ή το Πακιστάν θα υιοθετήσουν αυτομάτως τις τουρκικές θέσεις στο Κυπριακό. Αλλά σημαίνει ότι η Τουρκία θα έχει περισσότερες δυνατότητες να ασκεί επιρροή μέσα από ένα διευρυνόμενο δίκτυο σχέσεων.
Η Λευκωσία πρέπει συνεπώς να κάνει ακριβώς το αντίθετο από το να απομονωθεί. Πρέπει να διεθνοποιήσει περισσότερο τις στρατηγικές της διασυνδέσεις. Η Κύπρος μπορεί να μην διαθέτει στρατιωτικό βάθος. Διαθέτει όμως γεωγραφικό και θεσμικό βάθος. Και αυτό πρέπει να αξιοποιηθεί.
ΝΑΤΟ: ο τουρκικός πολλαπλασιαστής ισχύος
Για το ΝΑΤΟ η εξέλιξη είναι ακόμη πιο σύνθετη. Η Τουρκία μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής της Συμμαχίας στον Νότο. Αλλά μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως αυτόνομος περιφερειακός πόλος. Η διαφορά είναι σημαντική.
Εάν η Τουρκία χρησιμοποιεί τις νέες σχέσεις της για να ενισχύσει τη συνολική περιφερειακή σταθερότητα, το ΝΑΤΟ μπορεί να το δει θετικά. Εάν όμως οι παράλληλες συμμαχίες δημιουργήσουν διαφορετικές στρατηγικές υποχρεώσεις, τότε η Συμμαχία θα πρέπει να διαχειριστεί μια νέα πραγματικότητα: ένα κράτος-μέλος της δεν λειτουργεί πλέον μέσα σε ένα μόνο στρατηγικό πλαίσιο. Αυτό δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα.
Η αμυντική βιομηχανία μπορεί να είναι ο πραγματικός συνεκτικός κρίκος
Εδώ ίσως κρύβεται η μεγαλύτερη μακροπρόθεσμη σημασία. Οι στρατιωτικές συμμαχίες δεν χρειάζεται πλέον να ξεκινούν από κοινά στρατεύματα. Μπορούν να ξεκινούν από κοινή παραγωγή.
Η Τουρκία διαθέτει ένα ταχύτατα αναπτυσσόμενο αμυντικό βιομηχανικό οικοσύστημα. Το Πακιστάν έχει εμπειρία σε στρατιωτική παραγωγή και συμπαραγωγές. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει τεράστιους οικονομικούς πόρους και επιδιώκει την ανάπτυξη εγχώριας αμυντικής παραγωγής. Εάν αυτά τα τρία στοιχεία συνδεθούν, μπορεί να δημιουργηθεί ένα νέο αμυντικό βιομηχανικό τρίγωνο.
Το δομικό τεστ της λειτουργικής συνοχής του Συμφώνου
Μέχρι σήμερα επικοινωνιακά και τα τρία μέρη τα πήγαν πολύ καλά! Πάμε όμως στα δύσκολα. Εάν χτυπηθεί μια σαουδαραβική πετρελαϊκή εγκατάσταση, τι θα κάνει η Τουρκία; Εάν υπάρξει επίθεση σε σαουδαραβικό λιμάνι, τι θα κάνει το Πακιστάν; Εάν κλείσει ο Ορμούζ, ποιος θα αναλάβει την προστασία των θαλάσσιων διαδρομών; Εάν υπάρξει σύγκρουση με το Ιράν, θα πολεμήσουν πραγματικά η Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ; Και κάπου εκεί θα κριθούν όλα. Όχι στη Μέκκα και στις κοινές προσευχές.
Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα
Η Μέκκα είναι μόνο η αρχή. Η συμφωνία Τουρκίας – Σαουδικής Αραβίας – Πακιστάν δεν είναι ακόμη στρατιωτική συμμαχία με την έννοια του ΝΑΤΟ. Δεν είναι όμως και απλή συμβολική πράξη και εκτιμάται ότι είναι ένδειξη μιας νέας εποχής.
Μιας εποχής κατά την οποία οι περιφερειακές δυνάμεις επιχειρούν να αναλάβουν μεγαλύτερο έλεγχο της δικής τους ασφάλειας. Μιας εποχής κατά την οποία οι ΗΠΑ παραμένουν ισχυρές αλλά δεν είναι πλέον ο μοναδικός διαθέσιμος πάροχος ασφάλειας. Μιας εποχής κατά την οποία η Τουρκία επιδιώκει να βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα στο ΝΑΤΟ και έξω από τα παραδοσιακά όρια της δυτικής στρατηγικής.
Και μιας εποχής κατά την οποία η ασφάλεια του Κόλπου, Το Ορμούζ, η Ερυθρά Θάλασσα, το Σουέζ και η Ανατολική Μεσόγειος αποτελούν πλέον ένα ενιαίο γεωπολιτικό σύστημα.
Αυτό είναι που πρέπει να καταλάβουν πρώτα η Αθήνα και η Λευκωσία. Η νέα συμφωνία δεν αφορά μόνο τη Μέκκα. Αφορά και την Ανατολική Μεσόγειο. Δεν αφορά μόνο τους στρατούς. Αφορά τους εμπορικούς δρόμους. Δεν αφορά μόνο το Ιράν και το Ισραήλ. Αφορά την ευρωπαϊκή ενεργειακή και οικονομική ασφάλεια.
Και δεν αφορά μόνο το σήμερα. Αφορά το ποιος θα έχει λόγο στη διαμόρφωση της περιφερειακής τάξης ασφαλείας της επόμενης δεκαετίας.
Η Τουρκία έχει ήδη αρχίσει να καταλαμβάνει θέσεις. Το ερώτημα για την Ελλάδα και την Κύπρο είναι εάν θα συνεχίσουν να απαντούν στις τουρκικές κινήσεις εκ των υστέρων ή εάν θα αρχίσουν, επιτέλους, να διαμορφώνουν οι ίδιες το περιβάλλον στο οποίο θα κινηθούν.
Γιατί στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα δεν κερδίζει απαραίτητα ο ισχυρότερος. Κερδίζει εκείνος που έχει περισσότερες επιλογές. Και αυτό ακριβώς κάνει σήμερα η Τουρκία.
*Ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Λουκόπουλος militaire.gr
.png)
