Η θεωρία της «Παγίδας του Spykman» που αναπτύχθηκε από το παρόν βήμα και η τρέχουσα γεωπολιτική πραγματικότητα φέρνουν στην επιφάνεια μια σκληρή αλήθεια: η αμιγώς στρατιωτική ισορροπία συνιστά πλέον μόνο μία παράμετρο σε έναν πολύ ευρύτερο, υβριδικό ανταγωνισμό. Στον 21ο αιώνα, η πραγματική επιρροή ενός κράτους συμπυκνώνεται στην έννοια της «Συνολικής Εθνικής Ισχύος» (Comprehensive National Power). Όποιος αρνείται να δει ότι η τεχνολογική πρωτοπορία, η μακροοικονομική ανθεκτικότητα, ο έλεγχος των εφοδιαστικών αλυσίδων και η διπλωματική ευελιξία πρέπει να ενταχθούν σε μια ενιαία Υψηλή Στρατηγική, είναι καταδικασμένος να τρέχει πίσω από τις εξελίξεις με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ασφάλειά του.
Η εργαλειοποίηση των πάντων
Τι σημαίνει η νέα πραγματικότητα της «Συνολικής Εθνικής Ισχύος»; Η παγκοσμιοποίηση δεν πέθανε —ακόμη—, αλλά αλλάζει βίαια μορφή. Πλέον, οι μικροεπεξεργαστές, ο έλεγχος των σπάνιων γαιών, η κυβερνοασφάλεια και η ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων είναι τα πραγματικά όπλα μαζικής επιρροής. Το βασικό κριτήριο για την παραγωγή και το εμπόριο δεν είναι πια το πού θα βρούμε το φθηνότερο εργατικό δυναμικό για να αυξηθεί το κέρδος, αλλά η εθνική ασφάλεια και η ανάγκη για τη λεγόμενη «αποκινδυνοποίηση» (de-risking).
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
1. Μείωση στρατηγικών εξαρτήσεων: Σημαίνει τη στοχευμένη προσπάθεια ενός κράτους να εντοπίσει και να κόψει τον ομφάλιο λώρο από δυνητικά εχθρικές ή απρόβλεπτες χώρες σε κρίσιμους τομείς. Δεν μιλάμε για πλήρη αποσύζευξη (de-coupling), η οποία ούτως ή άλλως είναι ανέφικτη στη σημερινή οικονομία, αλλά τουλάχιστον για τη διασφάλιση ότι κανένας δρών δεν θα έχει τη δυνατότητα να εκβιάζει κλείνοντας τη στρόφιγγα σε οτιδήποτε θεωρείται ως κρίσιμο προϊόν.
2. Μεταφορά παραγωγής σε ασφαλή εδάφη: Σημαίνει ότι στρατηγικές βιομηχανίες —όπως η κατασκευή μικροτσίπ, η παραγωγή βασικών φαρμάκων ή άλλα κρίσιμα υλικά — πρέπει να εγκαθίστανται σε χώρες που θεωρούνται γεωπολιτικά αξιόπιστες και σύμμαχοι, χωρίς κινδύνους στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή τους.
3. Προτεραιότητα της ασφάλειας έναντι του κόστους: Είναι η καθυστερημένη συνειδητοποίηση ότι το πρόσκαιρο κέρδος από έναν φθηνό διεθνή προμηθευτή κρύβει ένα τεράστιο και συχνά καταστροφικό στρατηγικό κόστος αυτοπαγίδευσης.
Τα κράτη ανακαλύπτουν —συχνά με οδυνηρό τρόπο— ότι αν δεν διαθέτεις ασφαλείς γραμμές τροφοδοσίας και διασύνδεση μέσω δικτύων, ή τεχνολογική και μακροοικονομική αυτονομία, τότε τα υπερσύγχρονα οπλικά σου συστήματα κινδυνεύουν να καταστούν απλώς ακριβά εκθέματα για παρελάσεις.
Η μεγάλη αντιπαράθεση και η στρατηγική υπερεξάπλωση
Στο επίκεντρο αυτού του ρευστού διεθνούς συστήματος βρίσκεται η υπαρξιακή, δομική αντιπαράθεση Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Η φύση όμως αυτού του ανταγωνισμού αλλάζει.
Από τη μία, έχουμε τις ΗΠΑ, οι οποίες κινδυνεύουν από αυτό που οι διεθνολόγοι ονομάζουμε «στρατηγική υπερεξάπλωση». Καλούνται να λειτουργήσουν ως πάροχοι ασφαλείας στην Ευρώπη, στη Μέση Ανατολή και στον Ινδοειρηνικό, ταυτόχρονα. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαχειρίζεσαι τόσες κρίσεις την ίδια ώρα δίχως να διαβρώσεις την αξιοπιστία σου. Βέβαια αυτό δεν ήταν κάτι που οι ΗΠΑ αδυνατούσαν να πετύχουν. Η διαφορά όμως είναι ότι οι ΗΠΑ σήμερα δεν είναι οι ΗΠΑ του παρελθόντος...
Από την άλλη, η Κίνα δεν βιάζεται. Χτίζει μεθοδικά ένα τείχος οικονομικής αυτάρκειας και τεχνολογικής ανεξαρτησίας, προετοιμαζόμενη για έναν μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς.
Διαβάζοντας κανείς τα διδάγματα της θεωρίας του Nicholas Spykman, αντιλαμβάνεται ότι το παιχνίδι δεν παίζεται τόσο στην καρδιοχώρα (Heartland), όσο στον έλεγχο της περιμέτρου της (Rimland). Όποιος ελέγχει τα κρίσιμα γεωπολιτικά σταυροδρόμια, ελέγχει και το παγκόσμιο εμπόριο και εφοδιαστικές αλυσίδες. Η Μέση Ανατολή, με τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης (chokepoints), μας υπενθυμίζει με τον πιο δραματικό τρόπο ότι μια περιφερειακή ανάφλεξη μπορεί να γονατίσει μείζονες εφοδιαστικές αλυσίδες και την παγκόσμια αγορά ενέργειας μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Ο κυνισμός των «επιτήδειων»
Το πιο ενδιαφέρον, ίσως, και συνάμα αναμενόμενο φαινόμενο αυτής της μεταβατικής εποχής είναι η συμπεριφορά των περιφερειακών δυνάμεων. Εκμεταλλευόμενα την απουσία ενός αδιαμφισβήτητου παγκόσμιου ηγεμόνα, αποφεύγουν να ενταχθούν σε στεγανά/μονολιθικά, γεωπολιτικά μπλοκ.
Εφαρμόζουν μια στρατηγική «πολλαπλών ευθυγραμμίσεων» (multi-alignment). Συμπεριφέρονται συναλλακτικά —με πρώτο διδάξαντα τις ίδιες τις ΗΠΑ που δεν διστάζουν να υπονομεύσουν ακόμη και ιστορικές συμμαχίες—, συνάπτοντας ευκαιριακές συμφωνίες ανάλογα με το τι τους συμφέρει κάθε στιγμή. Αυτή η τάση εδραιώνει ένα πολυκεντρικό σύστημα, εξαιρετικά πολύπλοκο, όπου η επιρροή διαχέεται και κανείς δεν μπορεί να θεωρεί καμία συμμαχία δεδομένη.
Το δικό μας ξυπνητήρι
Από πού να ξεκινήσει κανείς, λοιπόν, όταν έχει απέναντί του αυτή τη μόνιμη ρευστότητα που παράγει ανασφάλεια;
Το σίγουρο είναι ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να πορευόμαστε με τις ψευδαισθήσεις του παρελθόντος. Είτε μιλάμε για την Ευρώπη, η οποία συχνά εγκλωβίζεται στις ατελείωτες διαβουλεύσεις των μανδαρίνων των Βρυξελλών και αδυνατεί να χαράξει ενιαία στρατηγική, είτε για το δικό μας πολιτικό σύστημα, που ζει μονίμως στο δικό του μικρόκοσμο.
Το διεθνές σύστημα όμως δεν περιμένει. Δεν πρόκειται να επιστρέψει στην παλαιότερη ήσυχη και στατική κανονικότητα. Η πολυπλοκότητα ήρθε για να μείνει. Τα κράτη που θα επιβιώσουν στον 21ο αιώνα δεν θα είναι απαραίτητα εκείνα με τη μεγαλύτερη ισχύ πυρός. Θα είναι εκείνα που διαθέτουν υψηλή στρατηγική προσαρμοστικότητα. Εκείνα που μπορούν να παντρέψουν την αμυντική αποτροπή με τη διπλωματική ευελιξία και την οικονομική ανθεκτικότητα.
Υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να υποκύψουμε στον εφησυχασμό της εσωστρεφούς αδράνειας, νομίζοντας ότι τα απανωτά σοκ αφορούν μόνο τους άλλους. Αν συνεχίσουμε να κοιμόμαστε την ώρα που ο κόσμος ξαναγράφει τους κανόνες του, η πραγματικότητα θα μας ξεπεράσει και η αφύπνιση θα είναι πολύ πιο βίαιη από όσο φανταζόμαστε.
.png)
