Η οπτική του Mada Masr
Το Mada Masr αποτελεί ένα από τα πλέον γνωστά ανεξάρτητα και ερευνητικά μέσα ενημέρωσης της Αιγύπτου και μία από τις ελάχιστες δημοσιογραφικές φωνές που εξακολουθούν να λειτουργούν εκτός του πλαισίου των κρατικά ελεγχόμενων ή φιλοκυβερνητικών αιγυπτιακών ΜΜΕ. Πολιτικά κινείται στον κοσμικό, προοδευτικό και ευρύτερα αριστερό-φιλελεύθερο χώρο, ασκώντας συστηματική και συχνά ιδιαίτερα οξεία κριτική στην κυβέρνηση του Προέδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στον πολιτικό και οικονομικό ρόλο των αιγυπτιακών ενόπλων δυνάμεων.
Δεν θεωρείται, ωστόσο, μέσο προσκείμενο στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Η πολιτική και δημοσιογραφική του αφετηρία βρίσκεται περισσότερο στον κοσμικό και προοδευτικό χώρο που αναδείχθηκε μετά την εξέγερση του 2011. Υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να αξιολογηθεί και η ανάλυσή του για το παρασκήνιο της αιγυπτιακής απόφασης να μη συμμετάσχει στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας: όχι ως αντανάκλαση της επίσημης θέσης του Καΐρου, αλλά ως κριτική ανάγνωση των διεργασιών στο εσωτερικό του αιγυπτιακού συστήματος εξουσίας.
Από την Τετραμερή στη Συμφωνία της Μέκκας
Η υπογραφή, στις 7 Αυγούστου στη Μέκκα, της Συμφωνίας Κοινής Άμυνας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή στις περιφερειακές ισορροπίες. Η συμφωνία προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, ενώ προβλέπεται περαιτέρω συνεργασία στην αποτροπή, την αμυντική ετοιμότητα και την ενοποίηση επιμέρους στρατιωτικών δυνατοτήτων.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συνέκρινε δημοσίως τον μηχανισμό με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Η σύγκριση έχει ισχυρή πολιτική και συμβολική βαρύτητα, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι η νέα συμφωνία διαθέτει ήδη τους θεσμούς, τις δομές διοίκησης, τις επιχειρησιακές διαδικασίες και τον βαθμό αυτόματης στρατιωτικής αλληλεγγύης μιας εδραιωμένης συμμαχίας.
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν εμφανίστηκε αιφνιδίως. Προηγήθηκε μια περίοδος στενού τετραμερούς συντονισμού μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας, Πακιστάν και Αιγύπτου. Οι υπουργοί Εξωτερικών των τεσσάρων χωρών συναντήθηκαν στο Ριάντ τον Μάρτιο, ενώ ακολούθησαν νέες επαφές, μεταξύ άλλων στην Αττάλεια και στο Κάιρο, με επίκεντρο την κρίση Ιράν–ΗΠΑ και την αποκλιμάκωση των περιφερειακών εντάσεων.
Η συνεργασία αυτή είχε οδηγήσει αναλυτές του Al Jazeera Centre for Studies ήδη από τον Μάιο να μιλούν για την ανάδυση ενός νέου περιφερειακού πλαισίου ασφαλείας. Κατά την ανάλυσή τους, όμως, η βιωσιμότητά του εξαρτιόταν ακριβώς από τη διατήρηση του ευέλικτου χαρακτήρα του: συνεργασία κατά περίπτωση, ανταλλαγή πληροφοριών, διαμεσολάβηση και συντονισμός χωρίς υποχρεωτική στρατηγική ευθυγράμμιση.
Η μετάβαση από αυτή την ευέλικτη Τετραμερή σε δεσμευτικότερο τριμερές αμυντικό σχήμα φαίνεται ότι ήταν το σημείο στο οποίο το Κάιρο επέλεξε να σταματήσει.
Γιατί απουσίασε η Αίγυπτος
Σύμφωνα με το Mada Masr, η Αίγυπτος δεν αποκλείστηκε από τη συμφωνία. Αντιθέτως, της προτάθηκε να συμμετάσχει και επέλεξε να μην το πράξει. Η εκδοχή αυτή αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον μετά τις δηλώσεις Φιντάν ότι η Αίγυπτος αποτελεί «φυσικό εταίρο» των τριών χωρών και ότι θα μπορούσε σε επόμενο στάδιο να ενταχθεί στο νέο σχήμα.
Η αιγυπτιακή επιφύλαξη δεν φαίνεται επομένως να αφορά πρωτίστως τις σχέσεις του Καΐρου με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, οι σχέσεις με την Άγκυρα παρουσιάζουν σαφή στρατιωτική αναβάθμιση. Τον τελευταίο μήνα πραγματοποιήθηκε κοινή αιγυπτοτουρκική αεροπορική άσκηση, ενώ η επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Άμυνας στην Τουρκία εντάσσεται σε μια διαδικασία επαναπροσέγγισης που έχει ήδη υπερβεί το επίπεδο της απλής διπλωματικής εξομάλυνσης.
Η βασική αιγυπτιακή ένσταση φαίνεται να αφορά περισσότερο τη φύση της συμμαχίας παρά τα κράτη που συμμετέχουν σε αυτήν.
Το Κάιρο επιδιώκει παραδοσιακά να διατηρεί τη δυνατότητα αυτόνομων περιφερειακών ελιγμών και αποφεύγει δεσμευτικές συμμαχίες που θα μπορούσαν να το υποχρεώσουν να ταυτιστεί με στρατηγικές επιλογές τρίτων χωρών. Η συμμετοχή σε έναν μηχανισμό διαβουλεύσεων είναι συμβατή με αυτή την προσέγγιση. Η συμμετοχή, όμως, σε ένα σύστημα συλλογικής άμυνας υπό σαουδαραβική πολιτική ηγεσία και με δύο ισχυρές μη αραβικές μουσουλμανικές δυνάμεις —Τουρκία και Πακιστάν— δημιουργεί διαφορετικά δεδομένα.
Η αιγυπτιακή στρατηγική κουλτούρα εξακολουθεί να αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην αραβική διάσταση της περιφερειακής ασφάλειας. Η Αίγυπτος μπορεί να συνεργάζεται στενά με μη αραβικές δυνάμεις, αλλά εμφανίζεται περισσότερο επιφυλακτική απέναντι στη θεσμοθέτηση ενός ευρύτερου «ισλαμικού» συστήματος ασφαλείας στο οποίο το Κάιρο δεν θα διαθέτει κατ’ ανάγκην πρωταγωνιστικό ρόλο.
Η στάση αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη κατά την επιχείρηση «Αποφασιστική Καταιγίδα» στην Υεμένη το 2015, αναλυτές είχαν επισημάνει το αιγυπτιακό δίλημμα απέναντι στη μετατροπή μιας αραβικής συμμαχίας σε ευρύτερο σουνιτικό ή ισλαμικό συνασπισμό με συμμετοχή Τουρκίας και Πακιστάν.
Το αμερικανικό στοιχείο και τα όρια της νέας συμμαχίας
Ένας δεύτερος παράγοντας είναι η εκτίμηση του Καΐρου ότι, παρά τη συζήτηση περί νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν τον τελικό εγγυητή της ασφάλειας των μοναρχιών του Κόλπου.
Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποτελεί περισσότερο μηχανισμό συμπληρωματικής αποτροπής και στρατηγικής διαφοροποίησης παρά υποκατάστατο της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας.
Η προσέγγιση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι οι τρεις εταίροι δεν έχουν ταυτόσημες αντιλήψεις απειλής. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το Ιράν ως κεντρικό παράγοντα ασφαλείας, ενώ Τουρκία και Πακιστάν έχουν ισχυρούς λόγους να διατηρούν λειτουργικές σχέσεις με την Τεχεράνη. Συνεπώς, η ρήτρα συλλογικής άμυνας θα δοκιμαζόταν σοβαρά εάν μία μελλοντική κρίση απαιτούσε πραγματική στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ιράν.
Πιο ρεαλιστική βραχυπρόθεσμη προοπτική είναι η συνεργασία σε πληροφορίες, έγκαιρη προειδοποίηση, αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, διασύνδεση ραντάρ, κοινές ασκήσεις, αμυντική βιομηχανία και στρατιωτική εκπαίδευση.
Ένα πολιτικό μήνυμα του Ριάντ
Η Συμφωνία της Μέκκας πρέπει επομένως να αναγνωσθεί και ως σαουδαραβικό πολιτικό μήνυμα στρατηγικής αυτονόμησης. Το Ριάντ επιχειρεί να δείξει ότι μπορεί να συγκροτήσει γύρω του ένα σύστημα περιφερειακών εταίρων χωρίς να εγκαταλείπει την αμερικανική σχέση ασφαλείας.
Η επιλογή Τουρκίας και Πακιστάν δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία διαθέτει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, συμμετέχει στο ΝΑΤΟ και έχει αναπτύξει σημαντική εγχώρια αμυντική βιομηχανία, ιδίως στα UAV, στα πυραυλικά συστήματα και στη ναυπηγική. Το Πακιστάν προσφέρει μεγάλη στρατιωτική εμπειρία και, κυρίως, το ειδικό στρατηγικό βάρος μιας πυρηνικής δύναμης. Η Σαουδική Αραβία εισφέρει οικονομική ισχύ, ενεργειακό βάρος και πολιτική επιρροή.
Η σύζευξη των τριών δημιουργεί έναν άξονα με γεωγραφικό βάθος από την Ανατολική Μεσόγειο έως την Αραβική Θάλασσα.
Η βαθύτερη γεωοικονομική διάσταση: IMEC και ανταγωνιστικοί άξονες
Η σημαντικότερη ίσως διάσταση της νέας συμφωνίας βρίσκεται πέρα από τη στενή στρατιωτική της λειτουργία.
Πηγές που επικαλείται το Mada Masr εντάσσουν τη Συμφωνία της Μέκκας σε ένα ευρύτερο περιβάλλον ανταγωνιστικών περιφερειακών αξόνων. Από τη μία πλευρά διαμορφώνεται το τρίγωνο Τουρκίας–Πακιστάν–Σαουδικής Αραβίας. Από την άλλη υπάρχει ένα πλέγμα αυξανόμενης συνεργασίας μεταξύ Ινδίας, Ισραήλ, ΗΑΕ, Ελλάδας και Κύπρου, χωρίς βεβαίως όλες αυτές οι σχέσεις να συνιστούν ενιαία στρατιωτική συμμαχία.
Στο υπόβαθρο βρίσκεται και ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), ο οποίος σχεδιάστηκε ως δίκτυο θαλάσσιων και σιδηροδρομικών συνδέσεων από την Ινδία προς την Ευρώπη μέσω των κρατών του Κόλπου, της Αραβικής Χερσονήσου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Εδώ εμφανίζεται μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές αντιφάσεις της νέας κατάστασης: η ίδια η Σαουδική Αραβία αποτελεί κρίσιμο κρίκο του IMEC, ενώ ταυτόχρονα η νέα αμυντική της συνεργασία με Τουρκία και Πακιστάν μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικό αντίβαρο σε τμήματα της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής που έχουν διαμορφωθεί γύρω από Ινδία, Ισραήλ και ΗΑΕ.
Κατά συνέπεια, θα ήταν υπερβολικό να θεωρηθεί η Συμφωνία της Μέκκας ευθέως «αντι-IMEC». Είναι όμως εύλογο να θεωρηθεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας του Ριάντ να μην εγκλωβιστεί σε έναν μόνο γεωοικονομικό ή γεωπολιτικό άξονα.
Ελλάδα και Κύπρος στην αιγυπτιακή εξίσωση
Η συγκεκριμένη παράμετρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Παρά την εντυπωσιακή βελτίωση των αιγυπτοτουρκικών σχέσεων, το Κάιρο δεν έχει εγκαταλείψει τις στρατηγικές σχέσεις που έχει οικοδομήσει με Αθήνα και Λευκωσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, η ενεργειακή συνεργασία, τα τριμερή σχήματα και η ευρύτερη σύγκλιση Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου αποτελούν στοιχεία μιας πολυετούς στρατηγικής επένδυσης.
Η ένταξη της Αιγύπτου σε δεσμευτική στρατιωτική συμμαχία με την Τουρκία θα δημιουργούσε, τουλάχιστον δυνητικά, ερωτήματα για τη στάση του Καΐρου σε περίπτωση ελληνοτουρκικής ή κυπροτουρκικής κρίσης. Η Αίγυπτος έχει κάθε λόγο να αποφεύγει μια τέτοια θεσμική παγίδευση.
Παράλληλα, το Κάιρο αναπτύσσει οικονομικές σχέσεις με την Ινδία και δεν έχει συμφέρον να ενταχθεί σε ένα σχήμα το οποίο θα μπορούσε στο μέλλον να προσλάβει αντι-ινδικά χαρακτηριστικά εξαιτίας της κεντρικής συμμετοχής του Πακιστάν.
Ο παράγοντας ΗΑΕ
Εξίσου κρίσιμη είναι η σχέση Σαουδικής Αραβίας–Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Οι δύο μοναρχίες εξακολουθούν να διατηρούν στενές σχέσεις, αλλά η σύγκλιση προηγούμενων ετών έχει δώσει τη θέση της σε έναν πιο σύνθετο συνδυασμό συνεργασίας και ανταγωνισμού σε οικονομικά, ενεργειακά και περιφερειακά ζητήματα.
Για την Αίγυπτο, η επιλογή στρατοπέδου θα είχε σημαντικό κόστος. Το Κάιρο χρειάζεται τη Σαουδική Αραβία ως πολιτικό και οικονομικό εταίρο, αλλά ταυτόχρονα τα ΗΑΕ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους επενδυτές στην αιγυπτιακή οικονομία.
Η αιγυπτιακή επιλογή είναι συνεπώς η πολυευθυγράμμιση χωρίς αποκλειστική δέσμευση: συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία χωρίς αντιπαράθεση με τα ΗΑΕ, εξομάλυνση με την Τουρκία χωρίς απομάκρυνση από Ελλάδα και Κύπρο, συνεργασία με το Πακιστάν χωρίς υπονόμευση των σχέσεων με την Ινδία και διατήρηση επαφών με το Ιράν χωρίς εγκατάλειψη των αραβικών εταίρων του Κόλπου.
Εκτίμηση
Η απουσία της Αιγύπτου από τη Μέκκα δεν πρέπει, στην παρούσα φάση, να ερμηνευθεί ως ρήξη με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, το Κάιρο πιθανότατα θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά και με τις τρεις χώρες, ακόμη και σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας.
Η απόφαση όμως να μην υπογράψει τη συμφωνία αποκαλύπτει τα όρια της αιγυπτιακής στρατηγικής σύγκλισης.
Η Αίγυπτος φαίνεται να επιλέγει τον ρόλο του αυτόνομου περιφερειακού πόλου και όχι εκείνον του τέταρτου μέλους ενός νέου μπλοκ. Για το Κάιρο, το κόστος της θεσμικής ένταξης —απέναντι στις σχέσεις με Ελλάδα, Κύπρο, ΗΑΕ και Ινδία και απέναντι στην ίδια την αξίωση της Αιγύπτου να αποτελεί ανεξάρτητο κέντρο αραβικής ισχύος— φαίνεται προς το παρόν μεγαλύτερο από τα δυνητικά οφέλη.
Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας υπερβαίνει τη στρατιωτική της διάσταση. Αποτελεί ένδειξη μιας ευρύτερης αναδιάταξης της Μέσης Ανατολής σε επικαλυπτόμενα και ανταγωνιστικά δίκτυα ασφάλειας, οικονομίας και συνδεσιμότητας.
Δεν διαμορφώνονται ακόμη δύο συμπαγή και αντιπαρατιθέμενα στρατόπεδα. Διαμορφώνεται όμως ένα σύστημα μεταβαλλόμενων αξόνων: Τουρκία–Σαουδική Αραβία–Πακιστάν από τη μία πλευρά· Ινδία–ΗΑΕ–Ισραήλ και οι συνδέσεις τους προς την Ανατολική Μεσόγειο από την άλλη· και ανάμεσά τους κράτη, όπως η Αίγυπτος, που επιδιώκουν να συνομιλούν και με τα δύο συστήματα χωρίς να εντάσσονται πλήρως σε κανένα.
Ακριβώς αυτή η επιλογή του Καΐρου ενδέχεται να είναι το σημαντικότερο μήνυμα της απουσίας του από τη Μέκκα: η Αίγυπτος επιθυμεί να συμμετέχει στη διαμόρφωση της νέας περιφερειακής τάξης, αλλά όχι να δεσμεύεται από μια τάξη που σχεδιάζεται από άλλους.
Τα βασικά πραγματολογικά σημεία διασταυρώνονται με Reuters, Al Jazeera, Asharq και το Al Jazeera Centre for Studies: το Reuters επιβεβαιώνει τη σύγκριση Φιντάν με το Άρθρο 5, ενώ το Asharq καταγράφει τόσο την τριμερή συμφωνία όσο και τις προηγούμενες τετραμερείς συναντήσεις Αιγύπτου–Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν.
Ιδιαίτερα σημαντική για την ελληνική ανάγνωση είναι η εκτίμηση του Al Jazeera Centre for Studies ότι η αρχική τετραμερής συνεργασία δεν αποτελούσε ακόμη συμπαγή συμμαχία, αλλά περισσότερο ευέλικτο μηχανισμό στρατηγικής αυτονομίας και συνεργασίας κατά περίπτωση. Το ίδιο κέντρο είχε επισημάνει τις αποκλίσεις στις αντιλήψεις απειλής και είχε προειδοποιήσει ότι μια γρήγορη μετάβαση σε επίσημη συμμαχία θα μπορούσε να δημιουργήσει περισσότερες τριβές από όσες θα έλυνε.
Πηγή: madamasr.com απόδοση anixneuseis.gr
.png)
