Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» στη Νέα Πολυπολικότητα: Δομικός Ανταγωνισμός και Αναζήτηση Νέας Παγκόσμιας Ισορροπίας

Επιμέλεια iEpikaira

Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» ως Δομικός Κίνδυνος των Διεθνών Σχέσεων: Καθώς η συνάντηση κορυφής μεταξύ του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και του Προέδρου της Κίνας Σι Τζινπίνγκ στο Πεκίνο τον Μάιο του 2026 επανέφερε την έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη» ως πρόκληση προς υπέρβαση, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί όχι απλώς μια διμερή διαπραγμάτευση, αλλά μάλλον μια κρίσιμη δοκιμασία της ικανότητας των υπερδυνάμεων να υπερβούν τους δομικούς ανταγωνισμούς. Το παρόν άρθρο επιχειρεί τριπλή αποσαφήνιση: 

• Πρώτον, την εννοιολογική αποκατάσταση της θεωρίας της «Παγίδας του Θουκυδίδη» ως πιθανής δομικής διάγνωσης της δυναμικής του διεθνούς συστήματος και όχι ως αναπόφευκτης μοίρας 
• Δεύτερον, την κριτική αποτίμηση της φιλοσοφικής αμφισβήτησης της «δυτικής» νοηματοδότησης που αναπτύχθηκε σε άρθρο του Καθηγητή της ΣΣΕ Κώστα Γρίβα στο slpress.gr, και 
• Τρίτον, την ανάλυση της στρατηγικής μετάλλαξης της ρητορικής του Σι Τζινπίνγκ μεταξύ της επίσκεψης του 2015 στις ΗΠΑ και της συνάντησης κορυφής του 2026 στο Πεκίνο.

1. Εισαγωγή: Το Ερώτημα και η Μεθοδολογική Προσέγγιση

Η δήλωση του Σι Τζινπίνγκ κατά τη συνάντησή του με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Πεκίνο τον Μάιο του 2026 (σύμφωνα με το κείμενο και το ρεπορτάζ του CNBC/CCTV) ήταν:

«Η Ιστορία και ο κόσμος παρακολουθούν για να δουν αν οι δύο χώρες μπορούν να υπερβούν την “Παγίδα του Θουκυδίδη” και να δημιουργήσουν ένα νέο μοντέλο σχέσεων ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις.»

Η δήλωση αυτή αντιπαρατίθεται με τον προσεγμένο λόγο του το 2015 στο Σιάτλ, όπου είχε αρνηθεί κατηγορηματικά την ύπαρξη της «Παγίδας», επιρρίπτοντας την ευθύνη τυχόν σύγκρουσης αποκλειστικά στις «στρατηγικές παρεξηγήσεις». Συγκεκριμένα είχε πει ότι:

«Δεν υπάρχει στον κόσμο η λεγόμενη “Παγίδα του Θουκυδίδη”. Αν όμως οι μεγάλες δυνάμεις διαπράξουν επανειλημμένα σφάλματα στρατηγικής εκτίμησης, μπορεί να δημιουργήσουν μόνες τους τέτοιες παγίδες.»

Η αντιδιαστολή των δύο δηλώσεων, σε συνδυασμό με την συζήτηση που έχει ανοίξει επί του ζητήματος — ειδικότερα μετά τη δημοσίευση άρθρου του Κώστα Γρίβα στο οποίο η «Παγίδα» χαρακτηρίζεται ως «δυτική φαντασιακή κατασκευή» — εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα: 

• Ποία είναι τελικά η θεωρία του Allison; 
• Σε ποιο βαθμό η κριτική της πολιτισμικής της φόρτισης είναι εύστοχη και, 
• Πώς μπορεί να ερμηνευθεί η στρατηγική μετατόπιση των δηλώσεων του Κινέζου Προέδρου στο διάστημα μιας δεκαετίας;

Το παρόν κείμενο επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα μέσα από μια προσέγγιση που διαχωρίζει τα επίπεδα της εννοιολογικής ανάλυσης, της πολιτισμικής κριτικής και της στρατηγικής ρητορικής.

2. Εννοιολογική Αποσαφήνιση: Δομική Διάγνωση Έναντι της Ντετερμινιστικής Ανάγνωσης

2.1. Το στατιστικό υπόβαθρο του Allison

Η έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη», όπως παρουσιάστηκε στο έργο του Graham Allison «Destined for War» (2017), προέκυψε από την εμπειρική εξέταση συνολικά δεκαέξι ιστορικών περιπτώσεων μετάβασης ισχύος μεταξύ ανερχόμενων και κατεστημένων δυνάμεων κατά τα τελευταία πεντακόσια έτη. Ο συγγραφέας εντοπίζει δώδεκα ιστορικές περιπτώσεις όπου η μετάβαση οδήγησε σε πόλεμο, ενώ στις υπόλοιπες τέσσερις όχι. Η αναλογία αυτή των 2/3 συνιστά μια επισήμανση κινδύνου και όχι απαραίτητα απόλυτη πρόβλεψη επομένως το εύρημα είναι περισσότερο στατιστικό και λιγότερο ντετερμινιστικό. 

Η θεωρία του Allison εντοπίζει τη δομική συνθήκη επικινδυνότητας στο αλληλένδετο ζεύγος του φόβου της κατεστημένης δύναμης για απώλεια ηγεμονικών προνομίων και της ανασφάλειας της ανερχόμενης δύναμης έναντι πιθανών ανασχετικών κινήσεων. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για ένα μοντέλο που περιγράφει ένα εύφλεκτο ψυχολογικό και στρατηγικό μείγμα, όπως ένας ιατρός που διαγιγνώσκει σοβαρούς παράγοντες κινδύνου πχ για έμφραγμα — χωρίς να θεωρεί το έμφραγμα αναπόφευκτο—, έτσι και η «Παγίδα» υποδεικνύει ότι η αυξανόμενη ισχύς μιας ανερχόμενης υπερδύναμης σε συνδυασμό με τη φθίνουσα αυτοπεποίθηση μιας άλλης κατεστημένης υπερδύναμης, δημιουργεί ένα κενό δομικής αστάθειας, η οποία απαιτεί στρατηγική φαντασία και θεσμική καινοτομία για να γίνει διαχειρίσιμη και λιγότερη ευάλωτη σε συγκρουσιακές παρεκτροπές.

2.2. Η παρερμηνεία και η κριτική του Γρίβα

Στο άρθρο του Κ. Γρίβα, η «Παγίδα» παρουσιάζεται ως προϊόν δυτικής νοηματικής προβολής, γραμμικού χρόνου, καλβινιστικού προκαθορισμού και ατομοκεντρικού ανταγωνισμού. Η επιχειρηματολογία αυτή, ωστόσο, απευθύνεται κατά κύριο λόγο σε μια εκδοχή της θεωρίας και όχι απαραίτητα στην επιχειρηματολογία του Allison. Ο ίδιος ο Allison δεν θεωρεί τη σύγκρουση αναπόφευκτη, αλλά υπό προϋποθέσεις, πολύ πιθανή.

Ωστόσο, η κριτική του Κ. Γρίβα δεν είναι άστοχη εάν ανακατευθυνθεί. Ο Allison έγραψε επί της ουσίας μια προειδοποίηση, αλλά το αμερικανικό πολιτικό σύστημα και τα διαμεσολαβητικά του πλαίσια (think tanks, μέσα ενημέρωσης, στρατηγικές ανασκοπήσεις) συχνά την υποβαθμίζουν σε αυτοεκπληρούμενη «προφητεία». Η κριτική του Κ. Γρίβα, προσανατολισμένη προς αυτή την ιδεολογική εργαλειοποίηση, αποκτά υπόβαθρο αν και η ανάλυσή του δεν κάνει ξεκάθαρο αυτόν τον διαχωρισμό, με αποτέλεσμα να φαίνεται ότι επιτίθεται στον «αγγελιοφόρο» Allison αντί για τον μηχανισμό που στην πραγματικότητα αλλοιώνει το μήνυμα.

3. Η Πολιτισμική Κριτική και τα Όριά της

3.1. Το επιχείρημα περί πολιτισμικού υπόβαθρου

Η διεισδυτική ανάλυση του Γρίβα αναπτύσσει μια φιλόδοξη θέση. Η ισχύς της «Παγίδας» ως αφηγηματικού σχήματος εδράζεται στο δυτικό πολιτισμικό υπόβαθρο (cultural substratum), το οποίο αντιλαμβάνεται την ιστορία απλουστευτικά ως γραμμική, τελεολογική και νομοτελειακή διαδικασία. Επιπλέον, η δυτική νεωτερικότητα (modernity) —από τον προτεσταντισμό και τον νεοφιλελευθερισμό έως την πιο ακραία ατομοκεντρική έκφραση και την woke ατζέντα— προβάλλει έναν κόσμο αυτόνομων, ανταγωνιστικών μονάδων. Αντίθετα, ο ελληνορθόδοξος πολιτισμός προκρίνει μια ανθρωπιστική και κοινωνιοκεντρική προσέγγιση πάνω σε στέρεες ηθικές/θρησκευτικές βάσεις, ικανή να λειτουργήσει ως εναλλακτικό μοντέλο διαχείρισης των διεθνών σχέσεων όπου κατά τον Γρίβα «η ενότητα των δρώντων διατηρείται “εν ετερότητι”».

3.2. Αξιολόγηση των ορίων

Η πολιτισμική ανάγνωση συμβάλει στη μετα-θεωρητική συζήτηση. Το πρόβλημα εντοπίζεται στο γεγονός ότι η θεωρία των Διεθνών Σχέσεων, ακόμα και στα πλαίσια της ρεαλιστικής σχολής, δεν υιοθετεί απαραίτητα τον ντετερμινισμό. Ακόμα και ο κλασικός δομισμός του Kenneth Waltz στο έργο του «Theory of International Politics» (1979) αναφέρεται σε δομικά κίνητρα (structural incentives), όχι σε προδιαγεγραμμένα μοιρολατρικά γεγονότα. Έτσι το ελληνορθόδοξο πολιτισμικό/ιστορικό παράδειγμα αποκτά άλλη δυναμική η οποία δίνει χειροπιαστές λύσεις αποφυγής συγκρούσεων.

Κάπου εδώ όμως προκύπτει το εξής ερώτημα: Αν η «Παγίδα» ήταν αποκλειστικά ένα δυτικό, μοιρολατρικό και ατομοκεντρικό κατασκεύασμα, τότε γιατί ο Σι Τζινπίνγκ, στη συνάντηση κορυφής του Πεκίνου το 2026, επέλεξε ακριβώς αυτή τη «δυτική» έννοια ως κοινό σημείο αναφοράς; Η απάντηση δεν είναι ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη» απαραίτητα «διαψεύδεται» —εν τοιαύτη περιπτώσει δεν θα γινόταν η σχετική αναφορά στο Πεκίνο—, αλλά ότι η κινεζική ηγεσία, επιδεικνύοντας τακτική ευελιξία, χρησιμοποιεί τη γλώσσα του αντιπάλου επειδή το ακροατήριό της (οι ΗΠΑ, η διεθνής κοινότητα) αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από αυτό το πρίσμα. Η χρήση του όρου από τον Σι δεν αποτελεί οντολογική αποδοχή της δυτικής κοσμοαντίληψης, αλλά μια κλασική περίπτωση στοχευμένης ρητορικής εργαλειοποίησης (rhetorical instrumentalization) όπως θα εξηγηθεί παρακάτω.

4. Η Διαλεκτική της Ρητορικής: Από την Άρνηση στην Υπέρβαση 

4.1. Η δήλωση του 2015

Κατά την επίσημη επίσκεψή του Σι Τζινπίνγκ στο Σιάτλ το 2015 έκανε την προαναφερθείσα δήλωση η οποία υποκρύπτει μια πολυεπίπεδη στρατηγική. Πρώτον, αρνείται την ύπαρξη μιας αυτόματης δομικής αιτιότητας που καταδικάζει ΗΠΑ και Κίνα σε αναπόφευκτη σύγκρουση. Δεύτερον, μεταθέτει την ευθύνη για τυχόν εμπλοκή στην Ουάσινγκτον υπονοώντας ότι το Πεκίνο δεν θα είναι η αιτία, αλλά οι αμερικανικές παρανοήσεις μπορεί να λειτουργήσουν ως αυτουργός. Τρίτον, παραπέμπει στο παλαιότερο κινεζικό αφήγημα περί «Νέου Τύπου Σχέσεων Μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων», το οποίο προϋπέθεται την υπέρβαση του πλαισίου της αντιπαλότητας για να ευοδωθεί.

Σε όρους θεωρίας των παιγνίων, η δήλωση του 2015 λειτούργησε ως κίνηση σε ένα παίγνιο διαβεβαίωσης (assurance game). Το Πεκίνο επιχείρησε να πείσει την Ουάσινγκτον ότι η στάση της Κίνας ήταν μη επιθετική, αποτρέποντας έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο παρεξηγήσεων. Επίσης, η επιλογή του Σιάτλ ως τόπου διατύπωσης αυτής της θέσης ήταν στοχευμένη και όχι τυχαία. Απευθυνόμενος σε τεχνολογικούς CEO και πολιτειακούς παράγοντες της Δυτικής Ακτής, ο Σι επιδίωκε —ασχέτως της πραγματικότητας η οποία εν έτει 2026 είναι έκδηλη— να διαβεβαιώσει το αμερικανικό οικονομικό κατεστημένο ότι η κινεζική άνοδος δεν συνιστούσε απειλή για τη διεθνή οικονομική τάξη.

4.2. Η δήλωση του 2026

Γιατί όμως κατά τη συνάντηση με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Πεκίνο το 2026, ο Σι Τζινπίνγκ, με την νέα δήλωσή του, μετέστρεψε την από το 2015 άποψή του;

Στοιχείο	2015	2026
Στάση απέναντι στην Παγίδα	Άρνηση ύπαρξης	Αναγνώριση ως πρόκλησης προς υπέρβαση
Θέση της Κίνας	Αποποίηση ευθύνης	Προβολή εαυτού ως υπεύθυνου διαχειριστή
Στρατηγικός στόχος	Αποφυγή πλαισίου αντιπαλότητας	Κατάκτηση του πλαισίου διαπραγμάτευσης
Μήνυμα προς ΗΠΑ	«Μην μας φοβάστε, δεν είμαστε απειλή»	«Ας δούμε αν μπορείτε να συνεργαστείτε μαζί μας»

Η ερμηνεία αυτής της μεταστροφής εάν αποφύγει συγκεκριμένες ατραπούς δεν θα παρανοηθεί: 

Καταρχήν τη «συναίνεση» του Σι στη μοιρολατρική αντίληψη δεδομένου ότι η δήλωση αποτελεί συγκυριακή ενσωμάτωση (situational appropriation) του αντίπαλου λεξιλογίου. Είναι πρόδηλο ότι το Πεκίνο αναγνώρισε ότι ο αντίπαλος διαπραγματεύεται μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο, και επομένως το αξιοποίησε ως τακτική αντιπαράθεση. 

Μεταξύ 2015 και 2026, οι σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας διένυσαν μια διαδρομή επιθετικού ανταγωνισμού (εμπορικοί πόλεμοι, τεχνολογική αποσύνδεση (decoupling), στρατιωτική ένταση στον Ινδο-Ειρηνικό, αντιπαράθεση γύρω από την Ταϊβάν). Επομένως η αλλαγή εξηγείται υπό το πρίσμα των σημερινών διμερών σχέσεων και του παρόντος παγκόσμιου συσχετισμού δυνάμεων. Η διατήρηση της θέσης «δεν υπάρχει Παγίδα» θα ακουγόταν πλέον ως αφέλεια ή ως σκόπιμη παραπλάνηση.

Επομένως η βαρύτητα της δήλωση του 2026 έγκειται στο γεγονός ότι η κινεζική ισχύς είχε πλέον τη αυτοπεποίθηση ότι έχει επιτύχει στρατηγική ισοτιμία (strategic parity) σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Κίνα μπορεί πλέον να σηκώσει το γάντι της γλώσσας της αντιπαράθεσης χωρίς να τρομάζει τους επενδυτές ή να ενεργοποιεί αυτόματους μηχανισμούς αυτοσυγκράτησης (containment). Με άλλα λόγια η αναγνώριση της «Παγίδας» σηματοδοτεί αυτοπεποίθηση και όχι δομική αδυναμία.

Η δήλωση του 2026 στοχεύει στη δημιουργία πολιτικού κόστους (audience cost). Η φράση «η Ιστορία και ο κόσμος παρακολουθούν» απευθύνεται στο παγκόσμιο ακροατήριο. Η απόρριψη της κινεζικής πρότασης για τη «δημιουργία νέου μοντέλου» από την αμερικανική πλευρά θα επιφόρτιζε —κατά το Πεκίνο— με ευθύνη την Ουάσινγκτον για τυχόν σύγκρουση. Πρόκειται για μια κίνηση τακτικής αντίστροφης στρατηγικής. Ο Σι δεν αυτοπαγιδεύεται στην ντετερμινιστική ανάγνωση της «Παγίδας του Θουκυδίδη» αλλά υποχρεώνει τον Τραμπ να αποδείξει ότι δεν παγιδεύει ο ίδιος την χώρα.

5. Η Αποφυγή της Υπεραπλούστευσης

Μια βαθύτερη ανάλυση οδηγεί στη διάκριση τριών επιπέδων που λειτουργεί η έννοια της «Παγίδας», τα οποία η δημόσια συζήτηση τείνει να συγχέει:

Επίπεδο	Χαρακτηριστικά	Παράδειγμα / Εφαρμογή
Επιστημολογικό	Εμπειρικά τεκμηριωμένο, στατιστικά ευάλωτο διαγνωστικό εργαλείο	Η θεωρία του Allison: 12 στις 16 περιπτώσεις οδήγησαν σε πόλεμο. Περιγράφει μια δομικά επικίνδυνη συνθήκη, όχι ένα αναπόφευκτο γεγονός.
Ρητορικό-πολιτικό	Ιδεολογικό εργαλείο αυτοεκπληρούμενης προφητείας	Η παρανόηση από τα δυτικά ΜΜΕ και στρατηγιστές. Εδώ η κριτική του Γρίβα αποκτά ισχύ.
Στρατηγικό-πρακτικό	Ρητορικό πεδίο μάχης, τακτική προσαρμογή	Η μεταστροφή Σι 2015–2026 είναι τακτική/στρατηγική προσαρμογή, όχι φιλοσοφική μετάλλαξη.

Η ουσιαστική διαχωριστική γραμμή δεν βρίσκεται, τελικά, μεταξύ Δυτικής και Ευρασιατικής στρατηγικής, ντετερμινισμού (αιτιοκρατίας) και ιντετερμινισμού (απροσδιοριστία/τυχαιότητα ή για την ακρίβεια μη προκαθορισμένη έκφανση των γεγονότων η οποία ενίοτε αγγίζει τα όρια της θεολογίας και των Πνευματικών Νόμων), αλλά κάπου μεταξύ της δομικής διάγνωσης και της πολιτικής πράξης. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» περιγράφει έναν υπαρκτό κίνδυνο αλλά οι πολιτικές ηγεσίες αποφασίζουν αν θα τον οξύνουν ή θα τον αποτρέψουν.

6. Συμπεράσματα

Η θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» αποτελεί εργαλείο το οποίο δεν βασίζεται σε μια απλή θεωρητική άσκηση. Αντιθέτως, με πρωτοβουλία της Κίνας, η οποία πλέον αψηφά ανοικτά την αμερικανική πρωτοκαθεδρία, λειτουργεί ως αρωγός κατανόησης της δομής του αναδυόμενου νέου πολυπολικού συστήματος.

Τελική Παρατήρηση: Όπως σημείωσε ο ίδιος ο Allison, η αποφυγή μιας πιθανής σύγκρουσης, απαιτεί θεσμική καινοτομία και στρατηγική φαντασία. Το ερώτημα είναι κατά πόσο οι υπερδυνάμεις μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτήν την νέα πρόκληση ώστε η μετάβαση του διεθνούς συστήματος να πραγματοποιηθεί με ομαλότητα.

Βιβλιογραφία

• Allison, G. (2017). Destined for War: Can America and China Escape Thucydides's Trap? Houghton Mifflin Harcourt.
• Fearon, J. D. (1994). Domestic Political Audiences and the Escalation of International Disputes. American Political Science Review, 88(3), 577–592.
• Γρίβας, K. (2026, 15 Μαΐου). Καθορίζει «η παγίδα του Θουκυδίδη» τις σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας; slpress.gr.
• Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Addison-Wesley.
• CNBC / CCTV. (2026, May). Xi asks Trump if U.S. and China can avoid "Thucydides Trap".