Λιβύη-Συρία: Η επάνοδος της Δαμασκού και το «μακρύ χέρι» της Άγκυρας που «περικυκλώνει» τον Ελληνισμό

Γεώργιος Κουτσούμης Αναλυτής Μέσης Ανατολής

Οι Σύροι μαχητές, η διεύρυνση της τουρκικής επιρροής και οι κίνδυνοι για την Ελλάδα

Η επαναλειτουργία της συριακής πρεσβείας στην Τρίπολη, έπειτα από δεκατέσσερα χρόνια, σηματοδοτεί την αποκατάσταση των σχέσεων Δαμασκού-Τρίπολης, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει μια δύσκολη κληρονομιά των δύο εμφυλίων πολέμων: την παρουσία Σύρων μαχητών στη Λιβύη και τον ρόλο που εξακολουθούν να διαδραματίζουν στους εσωτερικούς συσχετισμούς ισχύος.

Ο Σύρος υπουργός Εξωτερικών Ασάαντ αλ-Σαϊμπάνι εγκαινίασε την πρεσβεία και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα, με τις δύο πλευρές να συμφωνούν στην επανενεργοποίηση των θεσμικών και οικονομικών σχέσεων. Η Δαμασκός εξετάζει παράλληλα την επαναλειτουργία προξενείου στη Βεγγάζη, επιδιώκοντας διαύλους και με την ανατολική Λιβύη.

Η προσέγγιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της παρουσίας Σύρων ενόπλων που μεταφέρθηκαν στη Λιβύη κατά τη διάρκεια του εμφυλίου. Η Τουρκία χρησιμοποίησε χιλιάδες μαχητές από φιλοτουρκικούς συριακούς σχηματισμούς μετά τη στρατιωτική συμφωνία με την κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανακοπή της προέλασης των δυνάμεων του Χαλίφα Χάφταρ.

Η κατάπαυση του πυρός δεν οδήγησε, ωστόσο, στην πλήρη αποχώρησή τους. Η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ για τη Λιβύη καταγράφει ακόμη Σύρους μαχητές σε στρατόπεδα της Τρίπολης, στη Μισράτα και σε στρατηγικές εγκαταστάσεις άλλων περιοχών της χώρας. Ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν στις συγκρούσεις της Τρίπολης τον Μάιο του 2025, γεγονός που καταδεικνύει ότι παραμένουν διαθέσιμος «πολλαπλασιαστής ισχύος» για λιβυκές ένοπλες ομάδες.

Το τουρκικό δίκτυο

Το σημαντικότερο στοιχείο δεν είναι πλέον ο αριθμός των Σύρων μαχητών αλλά ο μηχανισμός μέσα στον οποίο λειτουργούν. Η Τουρκία έχει αναπτύξει στη Λιβύη ένα πολυεπίπεδο σύστημα επιρροής που συνδυάζει στρατιωτικούς συμβούλους, εκπαίδευση λιβυκών δυνάμεων, UAV, συστήματα αεράμυνας, στρατιωτικές υποδομές και σχέσεις με τοπικές ένοπλες ομάδες.

Στο πλαίσιο αυτό, οι Σύροι μαχητές προσφέρουν στην Άγκυρα ένα πρόσθετο εργαλείο προβολής ισχύος χωρίς την ανάγκη αντίστοιχης ανάπτυξης τακτικών τουρκικών δυνάμεων. Μελέτες για τους φιλοτουρκικούς συριακούς σχηματισμούς καταγράφουν μηχανισμούς στρατολόγησης, ελέγχου ασφαλείας και μεταφοράς μαχητών μέσω Τουρκίας προς ξένα θέατρα επιχειρήσεων. Ο χαρακτηρισμός τους ως «μακρύ χέρι» της Άγκυρας αποτελεί αναλυτική περιγραφή αυτού του μοντέλου και όχι επίσημο τουρκικό δόγμα.

Η εικόνα γίνεται σημαντικότερη μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Η νέα Δαμασκός διατηρεί στενή σχέση με την Άγκυρα, ενώ η Τουρκία επιχειρεί παράλληλα να διευρύνει τις επαφές της στη Λιβύη πέραν της κυβέρνησης Ντμπέιμπα.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αυξανόμενες επαφές της με το στρατόπεδο Χάφταρ. Η Άγκυρα, που το 2019 παρενέβη στρατιωτικά για να ανακόψει την επίθεσή του στην Τρίπολη, επιδιώκει πλέον συνεργασία και με την ανατολική Λιβύη, μεταξύ άλλων σε θέματα στρατιωτικής εκπαίδευσης και ασφάλειας.

Πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή στρατηγικής: από την αποκλειστική στήριξη της Τρίπολης, η Τουρκία επιχειρεί να αποκτήσει πρόσβαση και στα δύο βασικά κέντρα εξουσίας. Εάν το επιτύχει, οποιαδήποτε μελλοντική πολιτική ενοποίηση της Λιβύης δεν θα συνεπάγεται κατ’ ανάγκη περιορισμό της τουρκικής παρουσίας, αλλά ενδεχομένως τη θεσμοποίησή της.

Ένα τόξο Συρίας–Λιβύης

Η εξέλιξη αποκτά περιφερειακή διάσταση επειδή η Λιβύη έχει μετατραπεί σε κόμβο μετακίνησης μαχητών, όπλων και παράνομων δικτύων μεταξύ Μεσογείου, Σαχέλ και Σουδάν. Ο ΟΗΕ έχει καταγράψει τη χρήση λιβυκού εδάφους και υποδομών για τη μεταφορά ξένων μαχητών προς άλλα μέτωπα.

Η αποκατάσταση των σχέσεων με τη Δαμασκό δημιουργεί θεωρητικά δυνατότητα επαναπατρισμού Σύρων μαχητών. Παραμένει, όμως, ανοικτό εάν η νέα συριακή κυβέρνηση θα επιδιώξει την πλήρη επιστροφή τους ή εάν μέρος αυτού του ανθρώπινου δυναμικού θα παραμείνει ενταγμένο στα δίκτυα ασφαλείας που διαμορφώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια.

Η Τουρκία βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εξίσωσης: διαθέτει ισχυρή επιρροή στη νέα Συρία, στρατιωτική παρουσία στη δυτική Λιβύη και αναπτυσσόμενους διαύλους με την ανατολική.
Διαμορφώνεται έτσι ένα γεωπολιτικό τόξο από τη Συρία έως τη βόρεια Αφρική, με την Άγκυρα να αποτελεί κοινό παρονομαστή.

Οι κίνδυνοι για την Ελλάδα

Για την Αθήνα, η εξέλιξη έχει τέσσερις άμεσες διαστάσεις.

Πρώτον, το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας στη Λιβύη συνδέθηκε εξαρχής με τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019. Εάν η Άγκυρα αποκτήσει ισχυρότερους διαύλους και με την ανατολική Λιβύη, περιορίζεται η δυνατότητα της Αθήνας να αξιοποιεί τη Βεγγάζη ως πολιτικό αντίβαρο στην Τρίπολη για την αμφισβήτηση του μνημονίου.

Δεύτερον, η στρατιωτική παρουσία νότια της Κρήτης. Η μονιμοποίηση τουρκικών στρατιωτικών υποδομών και μηχανισμών εκπαίδευσης στη Λιβύη δημιουργεί μια σταθερή τουρκική παρουσία απέναντι από την Κρήτη, με σημασία για τις θαλάσσιες ζώνες, τις ενεργειακές έρευνες και την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου.

Τρίτον, το μεταναστευτικό. Η διαδρομή Λιβύη-Κρήτη-Γαύδος έχει εξελιχθεί σε σημαντική πύλη προς την Ελλάδα. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι Σύροι μαχητές ελέγχουν συνολικά τις μεταναστευτικές ροές. Η συνύπαρξη, όμως, πολιτοφυλακών, δικτύων διακινητών και αδύναμων κρατικών μηχανισμών δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η μετανάστευση μπορεί να μετατρέπεται ευκολότερα σε μέσο οικονομικής ή πολιτικής πίεσης.

Τέταρτον, η περιφερειακή ασφάλεια. Η διατήρηση ένοπλων σχηματισμών που μπορούν να μετακινούνται μεταξύ Συρίας, Λιβύης και άλλων συγκρούσεων δημιουργεί μια δεξαμενή παραστρατιωτικού ανθρώπινου δυναμικού στην άμεση νότια περιφέρεια της Ευρώπης.

Η επαναλειτουργία της συριακής πρεσβείας στην Τρίπολη αποτελεί θετικό βήμα θεσμικής εξομάλυνσης, αλλά δεν εξαλείφει την παραστρατιωτική κληρονομιά της προηγούμενης δεκαετίας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι εάν οι Σύροι μαχητές θα επαναπατριστούν ή θα παραμείνουν μέρος ενός συστήματος ένοπλης επιρροής που έχει αποκτήσει μόνιμα χαρακτηριστικά.

Για την Ελλάδα, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι οι Σύροι μαχητές αυτοί καθαυτοί. Είναι η πιθανότητα η Τουρκία να μετατρέψει τη στρατιωτική παρέμβαση του 2019 σε μόνιμη πολιτικοστρατιωτική παρουσία σε ολόκληρη τη Λιβύη, διατηρώντας ταυτόχρονα καθοριστική επιρροή στη νέα Συρία. Σε ένα τέτοιο σενάριο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο παύει να αποτελεί μεμονωμένη ελληνοτουρκική διαφορά και εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική πραγματικότητα.

Πηγή: anixneuseis.gr