iEpikaira

του Τηλέμαχου Τσελεπίδη

Η αποξήρανση της Πρασιάδας λίμνης ... από τις Αμερικανικές τεχνικές εταιρίες John Monks and Sons και Ulen and Company με έδρα την Νέα Υόρκη το 1930 με 1935, ήταν ένα από τα πολύ μεγάλα δημόσια έργα του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Γιατί χιλιάδες στρέμματα εύφορης γης αποδεσμεύτηκαν κι αποδόθηκαν στην καλλιέργεια σε μια αρκετά κρίσιμη εποχή για την Ελλάδα, όταν χιλιάδες πρόσφυγες από τον Πόντο και την Μικρά Ασία, κατέκλυσαν την Μακεδονία.

Και βέβαια η λίμνη ήταν «από τις τριάντα αποδοτικότερες σε αλιεύματα λίμνες της χώρας και στην οποία υπηρετούσαν πολλοί υπάλληλοι του κράτους οι οποίοι με την επιμελημένη δουλειά τους διασφαλίζουν τα δικαιώματα του Δημοσίου. Ήταν επόπτες, ζυγιστές, εισπράκτορες, φύλακες, κλπ.». Μόνο «το 1915 τα έσοδα του Δημοσίου ήταν 16.500 χρυσές δραχμές.»

Δύο φωτογραφίες αρκετά ενδιαφέρουσες:

Η σήραγγα την οποία δημιούργησαν και μέσα από την οποία μεταφέρονταν τα νερά της λίμνης στον ποταμό Αγγίτη και έφταναν στον Στρυμόνα.

Ένα γκρουπ εργατοτεχνιτών του έργου πάνω στο τεράστιο πλοίο «ΔΡΑΜΑ», Γερμανικής κατασκευής, από τις επανορθώσεις μας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, σε ένα διάλειμμα της δουλειάς.

Άλλες τρεις φωτογραφίες από το αρχείο του φίλου και γείτονα Ερρίκου Καλαβάση ο οποίος και εργάστηκε ως τεχνικός μηχανημάτων στο έργο της αποξήρανσης της Πρασιάδας λίμνης. Η συμβολή του ήταν σημαντική και ιδιαίτερα οι τεχνικές του γνώσεις, γιατί σε μια κρίσιμη στιγμή υπερασπίστηκε τα συμφέροντα του Ελληνικού Δημοσίου σε βάρος των Αμερικανικών εταιρειών και το κράτος δεν πλήρωσε κάποιο μεγάλο ποσό στους Αμερικανούς.

Κατασκευάζεται το φράγμα στην περιοχή της Συμβολής. Προχωρούν εργασίες κατασκευής του φράγματος.

Το τραινάκι που εξυπηρετούσε τις μετακινήσεις προσωπικού και υλικών.

Το φράγμα τελείωσε, όπως είναι σήμερα

Ο Ερρίκος Καλαβάσης μπροστά στο φράγμα πριν 40 χρόνια.

Φωτογραφίες με τους εργατοτεχνίτες από τις εργασίες των Αμερικανικών εταιρειών Μονκς και Ούλεν μέσα στην Πρασιάδα λίμνη της Δράμας, κατά την διάρκεια της αποξήρανσης της 1930-1935.

Την Άνοιξη του 1930 ξεκίνησαν οι εργασίες αποξήρανση της Βάλτας, όπως την έλεγαν οι Έλληνες ραγιάδες, ή Ιολιανή όπως την ονόμασαν οι Ρωμαίοι και Μπερεκετλή Γκιόλ οι Τούρκοι. Με πολύ μεγάλες δυσκολίες οι δυο ξένες εταιρίες αποπεράτωσαν το μεγάλο έργο την 10ετία του 1930 αφού υπέγραψαν σύμβαση με την Κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1929.

Μια απέραντη και θεαματική ψαροφόρα λίμνη της Ηδωνίδας χώρας που είχε υδάτινο εκτόπισμα 124.000 στρεμμάτων μέχρι 135.000 την εποχή των βροχών. Οι πρώτοι πανάρχαιοι οικιστές της περιοχής ήταν λιμναίοι, όπως με πολύ παραστατικό τρόπο τους περιγράφει ο Ηρόδοτος, ο οποίος και την επισκέφτηκε και γεύτηκε τα νόστιμα ψάρια της. Θα δώσουμε κι άλλες φωτογραφίες για τους συλλέκτες ή ερευνητές.

Για να απαντήσω σε πολλές απορίες συμπατριωτών και φίλων της Δράμας μεταφέρω μερικές παραγράφους από το 288 σελίδων βιβλίο μου «ΤΟ ΠΑΓΓΑΙΟ ΟΡΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΠΡΟΓΟΝΟΙ ΤΩΝ ΔΡΑΜΙΝΩΝ – ΚΑΒΑΛΙΩΤΏΝ» και το οποίο κυκλοφόρησε και διανέμεται από την Περιηγητική Λέσχη Δράμας.

Το τεράστιο πλοίο «ΔΡΑΜΑ» μέσα στην λίμνη.

Ο μηχανοτεχνουργός Ερρίκος Καλαβάσης δεξιά ο ψηλός με εργατοτεχνίτη συνάδελφο πάνω στο πλοίο.

«Η μεγάλη Πρασιάδα λίμνη, τότε, έβρεχε την Ελευθερούπολη (Πράβι) και τα νερά της έφταναν μέχρι τον Αμυγδαλεώνα, χτυπούσαν πάνω στα τείχος της πόλης των Φιλίππων και έκαναν παραλίμνιο το Καλαμπάκι. Η αγαπημένη γραφική Ιολιανή λίμνη των Ρωμαίων έγλυφε με τα δροσερά νερά της τα πόδια του Ματίκιου όρους, του σημερινού Παγγαίου και τα απόνερα της σχημάτιζαν θανατηφόρα έλη γύρω από το καλυβοχώρι Καλαμπάκι, ενώ ήταν πλημμυρισμένο το σημερινό χωριό της Μαυρολεύκης και δεν υπήρχαν στο χάρτη τα χωριά Βαλτοχώρι και Νεροφράκτης, μέχρι τη Μαυρολεύκη και το Φωτολείβος. Μια λίμνη εξαιρετικά θεαματική και απέραντη. Αλλά και μια λίμνη κυρίαρχη πάνω στο μεγάλο κάμπο της Ηδωνίδας χώρας με το ήρεμο υγρό μεγαλείο της από την ομίχλη των προϊστορικών χρόνων. Τις όχθες της λίμνης κάλυπταν τεράστιοι καλαμιώνες και πλατύφυλλα αιωνόβια δένδρα.»

Ο Σταύρος Μερτζίδης, στρατιωτικός γιατρός σε τάγμα της τουρκικής φρουράς Δράμας υπό τον ταγματάρχη Ισμαήλ Εφέντη, ένας θαυμάσιος Έλληνας πατριώτης μας απ’ το ηρωικό Μελένικο της βόρειας Μακεδονίας, είχε αδυναμία στη Πρασιάδα λίμνη. Την έζησε, την απόλαυσε, την μελέτησε και μας την περιέγραψε.

Η Πρασιάδα στη διαδρομή των αιώνων επηρεάστηκε και δοκιμάστηκε από παρατεταμένες ξηρασίες, από σεισμούς, από επιχώσεις χειμάρρων, από πλημμύρες και από παρεμβάσεις των Μακεδόνων βασιλέων, του Φιλίππου Β’ (359-336 π.Χ.) αλλά και του γιου του Μ. Αλεξάνδρου (336-323 π.Χ.).

Άλλωστε ίχνη των εργασιών εκτροπής και μερικής αποξήρανσης της λίμνης, που επιχείρησαν οι Μακεδόνες βασιλείς, εντοπίστηκαν στα νότια του ποταμού Αγγίτη και πολύ κοντά στο χωριό Συμβολή, στην έξοδο της σημερινής σήραγγας. Ο Σερ Τζον Ντέιβιντσον, Sir John Davidson (1885-1970) Βρετανός κλασικός αρχαιολόγος εντόπισε μια επιγραφή που χρονολογείται από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου κι αναφέρει την προσπάθεια η οποία έγινε τότε, προκειμένου να αποξηράνουν την νοσογόνο, από τα πολλά έλη, λίμνη. Η επιγραφή εκτίθεται στο μουσείο της Καβάλας.

Ο Θεόφραστος, μαθητής του Αριστοτέλη, αναφέρει και την απόπειρα αποξήρανσης μέρους των νοσογόνων ελών της λίμνης. «νύν δε επί καταποθείς εξήρανται το πλείστον ήτε χώρη πάσα κάτεργος γέγονε».

Ο συμπατριώτης μας Θόδωρος Κ. Κωνσταντινίδης, ο οποίος διαπίστωσε τις επεμβάσεις των Μακεδόνων βασιλέων, σε κείμενό του σχετικά με τον κάμπο της Δράμας, αναρωτιέται.

«Δικό του έργο (δηλαδή του Φιλίππου Β΄) είναι άραγε η φάραγγα του Αγγίτη με τα χαρακτηριστικά απότομα τοιχώματα, που αποτελεί και τη μόνη οδό διαφυγής των νερών που συγκεντρώνονται στην περιοχή των τεναγών;»

Ο Λέσβιος φιλόσοφος Θεόφραστος (372-287 π.Χ.) γνωρίζει πάρα πολύ καλά την περιοχή μας και βέβαια επισκέφτηκε την Πρασιάδα λίμνη και την ελώδη έκτασή της που βασανίζει τους κατοίκους της. Οι Μακεδόνες βασιλείς, γράφει, εκτέλεσαν έργα για την αποξήρανση των ελών στον κάμπο της Δράμας, που ήταν σκεπασμένος με πολλά νερά και οργιώδη βλάστηση στις όχθες, σε μια προσπάθεια να βελτιώσουν το κλίμα και να περιορίσουν την νοσηρότητα στον πληθυσμό του κάμπου.

Η ακρωτηριασμένη επιγραφή η οποία βρέθηκε, όπως είπαμε, κι ανήκει στην εποχή του Μ. Αλεξάνδρου γράφει ότι με ψήφισμα της πόλεως των Φιλίππων χαρίζεται για πρώτη φορά το τιμητικό αξίωμα του ιεροκήρυκα σε ένα πολίτη, ο οποίος και έγινε ευεργέτης της πόλης τους. Κι ο λόγος, γιατί ο πολίτης αυτός δάνεισε στην πόλη ένα μεγάλο χρηματικό ποσό, χωρίς να ζητήσει τόκους, προκειμένου η Πολιτεία να το χρησιμοποιήσει για εξυγιαντικά έργα στη λίμνη.

Τα πλούσια αλιεύματα της Πρασιάδας λίμνης εντυπωσίασαν τους πρώτους

Τούρκους αποίκους οι οποίοι αυθόρμητα μετονόμασαν την Πρασιάδα λίμνη σε Μπερεκετλή-Γκιόλ, δηλαδή λίμνη της αφθονίας και την παραλίμνια ψαρόπολη, την κωμόπολη Δάτον, σε Μπερεκετλή.

Και βέβαια η Πρασιάδα λίμνη είναι πράγματι μια από τις μεγαλύτερες λίμνες της Μακεδονίας και της Θράκης. Φανταστείτε ότι, μετά από χιλιάδες χρόνια πολλαπλών επεμβάσεων, πριν ακόμη παραδοθεί για αποξήρανση στις τεράστιες Αμερικανικές εταιρείες ΜΟΝΚΣ και ΟΥΛΕΝ, όταν μετρήθηκε, έφτανε τις 159 χιλιάδες στρέμματα. Ολόκληρος δε ο κάμπος υπολογίστηκε σε 380 χιλιάδες στρέμματα. Από ευρήματα στις πλαγιές της Καλλιθέας και του σημερινού Παγγαίου όρους έχουμε χαλκάδες με τους οποίους έδεναν οι κάτοικοι, τον παλιό καιρό, τις βάρκες και τις σχεδίες τους. Κι αυτό, γιατί κάποτε η λίμνη φαίνεται ότι έφτανε πολύ ψηλά μέχρι και εκεί, πάνω στις πλαγιές.

Το ότι η λίμνη ήταν μεγάλη διαπιστώνεται κι από άλλα αρχαιοελληνικά συγγράμματα.

Ο Θεόφραστος που ήρθε εδώ, γράφει στο περί φυτών έργο του (Δ’ 14,56) «άπαν γαρ το πεδίον πλήρες ήη υδάτων.» Ακόμη, «…άμα δε και αυτήν έχειν υδάτων συρρόας και συστάσεις πλείους.» (Δ 5,14,56) Από τον Κατακουζηνό (4,45) διαβάζουμε. «Το δ’ υπό την πόλιν, λείον όν, τέναγος εστί και τέλμα βαθύ ελώδες και ύδασι πολλοίς κατάρρυτον.»

Βλέπουμε δηλαδή ότι η λίμνη είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ ότι ήταν τον 18ο και 19ο

αιώνα.

Τα μόνιμα βαθιά νερά της λίμνης ξεπερνούσαν τα 116 χιλιάδες στρέμματα

κι άλλα 43 χιλιάδες στρέμματα ξηράς κατακλύζονταν για οκτώ μήνες το χρόνο από

την εισβολή των ανοιξιάτικων και φθινοπωριάτικων βροχοπτώσεων καθιστώντας τη γη άγονη. Σε ποσοστό 42% της επιφάνειας του, ο σημερινός κάμπος, ήταν απαγορευμένος στη γεωργική καλλιέργεια κι εκμετάλλευση.

Για τους λιμναίους κατοίκους όμως, οι οποίοι ζούσαν πάνω και γύρω απ’ τη λίμνη, αναφέρονται εκτενέστερα τον 5ο π.Χ. αιώνα αρχαίοι συγγραφείς, δηλαδή την εποχή που έφτασαν εδώ οι Πέρσες Δαρείος και Ξέρξης με τις τεράστιες στρατιές τους.

Είναι ίσως καιρός οι Δραμινοί να τιμήσουμε κάποτε τους μακρινούς μας προγόνους στήνοντας μέσα στα νερά της λίμνης της Αγίας Βαρβάρας ή των πολλών τεχνητών λιμνών μας στον κάμπο, που ξεπερνούν τις 18, μια λιμναία κατοικία των «άγνωστων» προγόνων μας με όλα τα σύνεργα μιας λιμναίας οικογένειας. Για ιστορική μνήμη.

Άλλωστε είναι πρόκληση για την ΤΕΔΚ και τους ειδικούς αρχαιολόγους και τεχνικούς μας και ιδιαίτερα για τους εκ καταγωγής Δραμινούς επιστήμονες βοηθούμενοι κι από τους αρχαιολόγους κυρίους Βελένη και Χουρμουζιάδη να πραγματοποιήσουν ένα τέτοιο έργο.

Ο Νικησιανιώτης συγγραφέας Τριαντάφυλλος Ράντσιος, ο οποίος ευτύχισε να χαρεί τα διάφανα νερά της Πρασιάδας λίμνης, γράφει.

«Οι κάτοικοι της Νικήσιανης ασχολούνταν με το ψάρεμα στη Βάλτα. Είχε πολύ καλά ψάρια, κυρίως μικρόψαρα, αγριβάδια και τούρνες κι ολίγα χέλια και γουλιανούς. Οι κάτοικοι επίσης ασχολούνταν με τις ψάθες. Ένα ειδικό χόρτο που φύτρωνε στη λίμνη. Κι εκτός από τις σπιτικές ανάγκες στρώνανε τις ψάθες και στα δωμάτια, αντί για χαλιά.»

Τόσο όμορφα και πλουμιστά ήταν!… Και συνεχίζει. «Και τροφοδοτούσαν με χαλιά όλα τα χωριά του κάμπου κι έφταναν, τα έργα των χεριών τους, μέχρι το Νευροκόπι και την Άνω Βροντού. Επίσης χρησιμοποιούσαν τις ψάθες για να σκεπάσουν τον καπνό, αλλά ήταν χρήσιμες και στην επεξεργασία του καπνού, στην συσκευασία και στην δεματοποίηση του, καθώς και σαν περιτύλιγμα στις ντάνες, προκειμένου να τις κάνουν εξαγωγή σε όλο τον κόσμο.»

Και κλείνει λέγοντας. «…η Βάλτα ήταν και εστία κουνουπιών… έκανε θραύση η θέρμη… όλα τα σπίτια είχαν ξάπλα ένα δύο άτομα το καλοκαίρι.»

Οι Αμερικάνικες τεχνικές εταιρίες δούλευαν με την ίδια σύμβαση και για τα δυο έργα, δηλαδή και στον κάμπο της Δράμας και στον κάμπο των Σερρών. Ο προϋπολογισμός και η συμφωνία αφορούσε και τα δύο μεγάλα υδραυλικά έργα κι ανέρχονταν στο ποσό των 17 εκατομμυρίων δολαρίων.

Το πολυδύναμο πλοίο-βορβοροφαγάνα, η γνωστή βυθοκόρος, το οποίο θα χρησιμοποιούσαν οι Αμερικανικές εταιρείες στο έργο, θα έρχονταν από κατασκευαστική Γερμανική εταιρεία, το εργοστάσιο «Λουμπέκερ» και συμφωνήθηκε από το Ελληνικό κράτος, την αξία του να την εξοφλήσει το Γερμανικό Δημόσιο, από τις επανορθώσεις-αποζημιώσεις οι οποίες οφείλονταν στην Ελλάδα από τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Όταν έφτασαν στη χώρα μας οι τεχνικοί της Γερμανικής εταιρίας για να συναρμολογήσουν το πλοίο – μαμούθ, το εργοτάξιο στήθηκε κοντά στις κτιριακές εγκαταστάσεις των Αμερικανών, λίγο έξω από το χωριό Συμβολή. Οι πιο πολλοί Γερμανοί τεχνικοί ήταν βετεράνοι του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην περιοχή Κούροβος έφτιαξαν έναν ταρσανά (tersane=νεώριο, ναυπηγείο) κι άρχισαν να συναρμολογούν το τεράστιο πλωτό μεγαθήριο.

Ήταν επόμενο, όπως γίνεται σε αυτές τις περιπτώσεις, να αναζητήσουν ντόπιους ικανούς τεχνίτες, μηχανικούς, ηλεκτρολόγους, ναυπηγούς, κλπ. Ύστερα όλοι μαζί ρίχτηκαν στην επιχείρηση για το μοντάρισμα του πλοίου. Δεν άργησε να καθελκυστεί με τις ευχές, τις ζητωκραυγές και τα γλέντια Ελλήνων και Γερμανών τεχνικών και το πλοίο έπεσε με ζήτω κραυγές και επευφημίες στη λίμνη. Και το όνομα αυτού «ΔΡΑΜΑ». Το πλωτό αυτό τέρας με τα ατσάλινα ύφαλα διέθετε τέσσερες πετρελαιοκινητήρες. Ένα των οχτακόσιων ίππων, ένα των εξακοσίων και δυο από εκατό ίππους ο καθένας. Είχε κι όλα τα σκαπτικά μηχανήματα γύρω-τριγύρω του. Ένα μηχανικό τέρας στα ήρεμα και μυστηριακά νερά της Πρασιάδας λίμνης.

Θα αναρτήσουμε μερικές ακόμη χαρακτηριστικές φωτογραφίες από την αποξήρανση της μεγάλης Λίμνης Πρασιάδας. Για την ιστορία, τους ερευνητές και τους φίλους παλαιών ενθυμίων. Υπάρχουν βέβαια κι άλλες, όμως όσες αναρτήσαμε δίνουν το στίγμα του μεγαλύτερου Δημόσιου έργου που έγινε στο νομό Δράμας.

Η λίμνη είχε κατακλείσει όλο τον απέραντο Δραμινό κάμπο. Όμως παράλληλα με τον πλούτο της σε αλιεύματα είχε καταντήσει και προβληματική για την ζωή των κατοίκων όλης της Βάλτας από την θανατηφόρα ελονοσία, κάθε ξηρό καλοκαίρι.

Στο Νυσσαίο πεδίο της Θρακικής πόλης Νύσσας, όπως αποκαλεί το Δραμινό λεκανοπέδιο και το πόλισμα της περιοχής ο Όμηρος και που ουδέποτε αναζητήσαμε και οι αρχαίοι μας πρόγονοι επιχείρησαν έργα εξυγίανσης στα μέτρα της εποχής. Και βέβαια οι Θράκες Ηδωνοί βασιλείς, αλλά και οι Μακεδόνες ιδιαίτερα, έκαναν σοβαρές επεμβάσεις, όπως ο Φίλιππος Β΄ και ο Μ. Αλέξανδρος.

Το πολυδύναμο πλοίο-βορβοροφαγάνα, βαφτισμένη «ΔΡΑΜΑ» η γνωστή Γερμανικής κατασκευής βυθοκόρος στην λίμνη Πρασιάδα σε οργασμό σε ώρα εργασίας.

Σε εργάσιμη ώρα πάνω στα πλωτά μηχανήματα κάποιοι εργαζόμενοι φωτογραφίζονται για να αποτυπωθεί μια μεγάλη ιστορική εικόνα ενός μεγάλου δημόσιου έργου αποξήρανσης της πανάρχαιας λίμνης Πρασιάδας της Δράμας την πρώτη μισή 10ετία του 1930.

 

... Ο άγων ήταν ιερός. Οι Έλληνες πολεμούσαν υπέρ Πί­στεως και Πατρίδος. Εγνώριζαν, ότι αν πατούσαν τον τόπο μας οι Φράγκοι, οι παπικοί θα μας νόθευαν την πίστι και θα μόλυναν την Ορθοδοξία.

Η παρουσία της Παναγίας στο Μέτωπο διαπιστώθηκε σε πολλές περιπτώσεις. Αναφέρομε μία, η οποία είχε γίνει κοντά μας στο αριστερό μέρος του Μετώπου, εκεί που ήτα­νε το άλλο τμήμα του Μετώπου, των ευζώνων. Συνέβη στον υπολοχαγό Νικόλαον Κάντζαρον. Στα χρόνια της Κατοχής είχα την ευκαιρία, να τον γνωρίσω στα Γιάννενα. Εκεί μου το διηγήθηκε και ο ίδιος.

Επειδή όμως δεν διέσωζα τις λεπτομέρειες, τον παρα­κάλεσα να μου τα γράψη. Παραθέτω την απάντησί του και την αναφορά που είχε κάμει τότε στο Διοικητή του. Ιδού το πλήρες κείμενο της απαντητικής επιστολής του και η αναφορά του:

Εν Ιωαννίνοις τη 3.2.1968

***

Πανοσιολογιώτατε,

Ο αδελφός μου Σωτήριος δι’ επιστολής του μοι διεβίβασε την υμετέραν παράκλησιν, όπως σας γράψω περί του υπ’ εμού οράματος της Θεοτόκου κατά τον Ελληνοϊταλικόν πόλεμον 1940-41…

Ετύγχανον Διμοιρίτης της Γ’ Διμοιρίας (2ου Λόχου, Ι Τάγματος, 40ου Συντάγματος Ευζώνων), ότε εις την περιοχήν Α’, του χωρίου Γκολέμι εν Β. Ηπείρω (Αλβανία) κατά μίαν προσωρινήν ανάπαυλαν του Τάγματος εν εφεδρεία, καθ’ ην δεν εδικαιολογείτο παραίσθησις ή ολιγοψυχία, συ­νέβη το όραμα. Θεωρώ λοιπόν επιβεβλημένον μου καθήκον να σας ε­νημερώσω περί του γεγονότος εκείνου.

Τούτο περιγράφεται εν τη υποβληθείση αναφορά μου, της οποίας ακριβές αντίγραφον σας εγκλείω.

Επειδή ως Χριστιανός δεν επιθυμώ θόρυβον περί το ό­νομά μου, παρακαλείσθε θερμότατα, όπως μείνω άγνωστος, πράγμα όπερ έχω και ως αρχήν.

Μετά σεβασμού

Νικόλαος Γκάτζαρος

Οδός Λόρδου Βύρωνος 9, Ιωάννινα

Αριθ. Δ.Υ.

Εν Τ.Τ. 712 τη 3η Μαρτίου 1941

Ο Ανθυπασπιστής Γκάτζαρος Νικόλαος

Προς

Το 1/40 Τάγμα Ευζώνων Ενταύθα

«Περί εμφανίσεως της Παναγίας και των δοθεισών μοι υπ’ Αυτής εντολών».

«Λαμβάνω την τιμήν να αναφέρω υμίν, ότι χθες Κυρια­κήν, 2 Μαρτίου έ.έ. και περί ώραν 8ην μ.μ. μετέβην εις τι παρακείμενον του καταυλισμού 2ου Λόχου Τάγματος Υμών μικρόν ύψωμα απέχον περί τα 300μέτρα, χάριν περιπά­του, αισθανθείς την ανάγκην κινήσεως. Μία μυστηριώδης δύναμις ωσάν να με ώθη προς τα εκεί. Ο αήρ έχει ήδη παύ­σει να φυσά και ο ουρανός ήτο αστερόης. Κατά την επι­στροφήν μου εις την σκηνήν, δεν έχω αριθμήση 10 βήμα­τα, ότε αιφνιδίως ενεφανίσθη εμπρός μου και μου ανέκοψε τον δρόμον μία γυνή μαυροφόρα έχουσα σεμνήν, την εμφάνισίν της. Το πρόσωπόν της διεκρίνετο χαρακτηριστικώς εις το βραδυνό ημίφως. Εις το θέαμα τούτο καταληφθείς εξ απροόπτου, κατ’ αρχάς εξεπλάγην, κατόπιν όμως αυτοστιγ­μεί συνήλθον εκ του τρόμου, επειδή εγνώριζον, ότι πολλάκις η Παναγία ενεφανίσθη είτε ως όραμα, είτε καθ’ ύπνον κατά τας πολεμικάς επιχειρήσεις του Στράτου μας.

Εγώ όλως μηχανικώς έλαβον θέσιν ημιγονυπετή, ίνα ασπασθώ την δεξιάν Της. Εκ της συγκινήσεως οι οφθαλ­μοί μου εδάκρυζον, οι πόδες και τα χείλη μου έτρεμον επί πολλήν ώραν. Ήκουσα να ομιλή: «Είμαι η Παναγία. Μη φοβείσαι παιδί μου, είπε! Εγώ ενεφανίσθην να σου είπω τρεις λόγους, τους οποίους να μη λησμονήσης:

1) Ο παρών πόλεμος εκηρύχθη απροκαλύπτως και αναιτίως υπό της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος. Θελήματί μου η Ελλάς θα εξέλθη τούτου νικηφόρως.

2) Ο πόλεμος ούτος εκηρύχθη εναντίον της Ελλάδος, ί­να γνωρίση ο κόσμος, ότι αφορμή τούτου είναι η απομάκρυνσίς του εκ της Χριστιανικής θρησκείας, καθ’ ην ύβρι­ζεν, εβλασφήμει τα θεία της και έρρεπε προς τον εκφυλισμόν και την ακολασίαν και ούτως συμμορφωθή, ίνα μάθη ότι υπάρχει και προΐσταται ο Θεός. Τρανώτατα δε τεκμήρια της υπάρξεως ταύτης είναι τα συχνά θαύματα των Αγίων της Εκκλησίας του Χριστού.

3) Έπρεπε να μάθη ο κόσμος, ότι ο δίκαιος πάντοτε υπε­ρισχύει της βίας.

Ανάφερε, λοιπόν, ταύτα και εγγράφως εις τον Διοικη­τήν σου, ίνα μη πτοηθή προ ουδενός κωλύματος, καθότι υπό την προστασίαν Μου ο Ελληνικός Στρατός θα νικήση!».

Μεθ’ ο εν τη εξαφανίσει Της οι οφθαλμοί μου εθαμβώθησαν.

Εν τέλει συνήλθον εν μέρει και κατηυθύνθην αμέσως εις την σκηνήν υμών, όπου έξωθι ταύτης ανέφερον υμίν το συμβάν προφορικώς.

Νικόλαος Γκάτζαρος

Μετά από την εμφάνισι αυτή, όλοι μας οι στρατιώτες εδώσαμε τον φτωχό όβολό μας και με προθυμία κτίσθηκε στο μέρος αυτό ο ναός της Παναγίας.

Πηγή: simeiakairwn

28 Οκτωβρίου η Αγία μας Εκκλησία χαίρει, τιμά, αγάλλεται και πανηγυρίζει την Αγία και Φωτοφόρο Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου εν Βλαχερνώ. Η Αγία Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου εν Βλαχερνώ εορτάζει την 1η Οκτωβρίου όπου και το βιογραφικό σημείωμα. 

Η Εκκλησία της Ελλάδος όμως, την έχει μεταθέσει στις 28 Οκτωβρίου, όπου η Ελλάδα γιορτάζει το μεγάλο γεγονός της διασώσεως και απελευθερώσεως της από τον Ιταλογερμανικό ζυγό. Την Ακολουθία που ψάλλεται αυτή την ημέρα την έγραψε ο Αγιορείτης Μοναχός Γεράσιμος Μικραγιαννανίτης και εγκρίθηκε από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος στις 21 Οκτωβρίου 1952 όπου και αποφασίστηκε ο συνεορτασμός της εορτής της Αγίας Σκέπης και της Εθνικής επετείου του «ΟΧΙ».

Γράφει ο Δημήτρης Σταυρόπουλος

Σε προηγούμενα σημειώματα αναφερθήκαμε στην δράση των μυστικών υπηρεσιών του Άξονα, τις παραμονές της ιταλικής και γερμανικής επιθέσεις στην Ελλάδα και αποκαλύψαμε τους πράκτορες των κατακτητών που διείσδυσαν στην χώρα εκείνη την εποχή.

Σήμερα θα φωτίσουμε την ελληνική πλευρά!

Τους αθέατους αντικατασκόπους που έγκαιρα και αθόρυβα «χαρτογράφησαν» την απειλή, έθεσαν υπό στενή παρακολούθηση όλους τους υπόπτους, κατέγραψαν συνομιλίες, επαφές και κινήσεις, στοιχειοθέτησαν τις βαριές κατηγορίες και με αστραπιαία επιχείρηση, μόλις κηρύχτηκε ο πόλεμος τους συνέλαβαν όλους!

1000 επικίνδυνους Γερμανούς, Ιταλούς, Αλβανούς, Ούγγρους, Κροάτες Ρώσους, Ισραηλίτες κ.λ.π. κατασκόπους και τους συνεργάτες τους.

ΟΙ ΑΟΡΑΤΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ

Στα αρχεία του ΓΕΣ και της Αστυνομίας, δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία για την δράση της ελληνικής αντικατασκοπείας για ευνόητους λόγους.

Ίσως υπάρχουν μόνο, κάποιες άκρως απόρρητες αναφορές και εκθέσεις που φυσικά δεν είναι προσβασιμες στους ιστορικούς ερευνητές.

Υπάρχουν όμως πληροφορίες επιβεβαιωμένες από στόμα σε στόμα…

Το 1940, υπαρχηγός του ΓΕΣ ήταν ο αντιστράτηγος Γεώργιος Φεσσόπουλος που ίδρυσε την πρώτη αυτόνομη Ελληνική Υπηρεσία Πληροφοριών.

Αφορμή στάθηκε το γεγονός της δολοφονίας, του Ιταλού Στρατηγού Ερρίκο Ταλλίνι, στις 27 Αυγούστου 1923, στην Ελληνοαλβανική μεθόριο στην Κακαβιά των Ιωαννίνων.

Με αιτία τον θάνατο του στρατηγού, η Ιταλία βομβάρδισε την Κέρκυρα και ακολούθως την κατέλαβε προσωρινά, μέχρι την 27η Σεπτεμβρίου 1924.

Οι Ιταλικές βλέψεις και η γενικότερη κατάσταση στην Ελλάδα μετά την Συνθήκη της Λωζάννης, είχαν δημιουργήσει ένα χάος στην Ελλάδα.

Για να αντιμετωπίσει τον Ιταλικό επεκτατισμό, η Ελλάδα, τον Μάρτιο του 1924 ίδρυσε το «Κέντρο Πληροφοριών Κέρκυρας» το οποίο εγκαταστάθηκε με κάλυψη την τοπική φρουρά της Κέρκυρας.

Πρώτος Διοικητής του Κέντρου ήταν ο Συνταγματάρχης Γ. Φεσσόπουλος.

Δεν ήταν τυχαίος αξιωματικός.

Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μετά την αποφοίτησή του εισήλθε στην Προπαρασκευαστική Σχολή Υπαξιωματικών φτάνοντας μέχρι τον βαθμό του υποστρατήγου ε.α. Υπηρέτησε στη Μικρά Ασία, συμμετείχε στην ίδρυση και την οργάνωση των τριών πρώτων υπηρεσιών πληροφοριών του στρατού, και υπήρξε μέλος του εκτάκτου στρατοδικείου για τον πρίγκιπα Ανδρέα.

Κατά την περίοδο του ελληνοϊταλικού πολέμου επαναφέρθηκε στη δράση αναλαμβάνοντας Α΄ υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού.

Η Πολιτική Υπηρεσία Κατασκοπείας και Αντικατασκοπείας την περίοδο του 1936-40, αποτελείτο από την Γενική Διεύθυνση Υπηρεσίας Αλλοδαπών, με διευθυντή τον συνταγματάρχη Ξένο και κατευθύνονταν από τον υφυπουργό Δημοσίας Ασφαλείας.

Η υπηρεσία αυτή, παρακολουθούσε τις πάσης φύσεως προπαγάνδες που στρέφονταν κατά της ασφάλειας του κράτους, καθώς και τις κινήσεις και την εγκατάσταση όλων των αλλοδαπών που ενεργούσαν κατασκοπεία, σε βάρος της χώρας.

Την αποτελούσαν αξιωματικοί και υπαξιωματικοί της Αστυνομίας Πόλεων, της Χωροφυλακής, του Στρατού, της Αεροπορίας και του Ναυτικού.

Υπήρχαν μάλιστα και ορισμένοι πολιτικοί υπάλληλοι του υπουργείου Eξωτερικών, αλλά και άλλων υπουργείων.

Αν και η δράση τους ήταν επικεντρωμένη στην περιοχή των Αθηνών-Πειραιώς, είχαν αρμοδιότητα σε όλη την επικράτεια.

ΠΩΣ ΕΞΑΡΘΡΩΘΗΚΑΝ ΤΑ ΔΙΚΤΥΑ

Την νύχτα της 28ης Οκτωβρίου του 1940, όταν ο Ιταλός πρέσβης ουσιαστικά κήρυξε τον πόλεμο στην Ελλάδα, μετά την άρνηση του Έλληνα Πρωθυπουργού να επιτρέψει την είσοδο των Ιταλικών δυνάμεων στην Ελλάδα, η Υπηρεσία Αλλοδαπών Αθηνών, Πειραιώς, Πατρών και Κέρκυρας, ενήργησαν αστραπιαία και συνέλαβαν όλους ανεξαιρέτως τους Ιταλούς πράκτορες πληροφοριών, πριν ακόμα ξημερώσει και τους συγκέντρωσαν, σε ειδικό στρατόπεδο.

Στις 6 Απριλίου του 1941 επίσης, όταν τα Γερμανικά στρατεύματα επιτέθηκαν στην Ελλάδα, προκειμένου να διασωθεί το κύρος του Άξονα και το τρωθέν γόητρο του Μουσολίνι, η ίδια υπηρεσία με ταχύτατες ενέργειες συνέλαβε όλους τους Γερμανούς υπηκόους, αλλά και τους Γερμανούς με Ελληνική υπηκοότητα, ώστε να διαλυθεί το δίκτυο των εχθρικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Έτσι όλοι οι Γερμανοί που ενεργούσαν κατασκοπεία κατά της χώρας μας, εξουδετερώθηκαν άμεσα.

Οι Ελληνικές υπηρεσίες εφάρμοσαν το αγγλικό δόγμα, έχοντας εντοπίσει από καιρό πριν όλους τους ξένους κατασκόπους, τους οποίους και παρακολουθούσε επισταμένως, χωρίς όμως να παρενοχλεί.

Την κατάλληλη στιγμή που θα κρινόταν, η υπηρεσία είχε την δυνατότητα να τους συλλάβει όλους, καθώς και τους Έλληνες συνεργάτες τους, εν μια κυριολεκτικά νυκτί!

Η ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΟΥ ΠΑΞΙΝΟΥ

Ο Σπύρος Παξινός ήταν Έλληνας αξιωματικός της Αστυνομίας Πόλεων που υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους των μυστικών υπηρεσιών της Ελλάδος και διατέλεσε διευθυντής της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών από το 1936 έως το 1941.

Ο Παξινός το 1937 και στην Αθήνα τοποθετήθηκε επικεφαλής του νεοσύστατου Κέντρου Αλλοδαπών, που στην ουσία ήταν μία υπηρεσία Αντικατασκοπείας.

Παραμονές της κηρύξεως του Ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940 ο Παξινός παρακάλεσε μια εύπορη γυναίκα, μέλος οικογένειας εισαγωγικής εταιρείας υφασμάτων, να διοργανώσει δεξίωση προς τιμή των αξιωματούχων της Ιταλικής πρεσβείας στην Αθήνα, όπου ο Παξινός θα έστελνε εκεί κάποιον Ιταλομαθή για να αντλήσει πληροφορίες. Έστειλε λοιπόν τον Ευάγγελο Σπηλιωτόπουλο στο κέντρο «Μαξίμ» όπου έγινε η δεξίωση.

Ο Σπηλιωτόπουλος συνοδευόταν από μια γυναίκα, καθ’ υπόδειξη του Παξινού, και την σύστησε ως μνηστή του. Στο τραπέζι ήταν υπολογισμένο να κάτσει ο Σπηλιωτόπουλος, ανάμεσα σε δύο αξιωματικούς της Ιταλικής πρεσβείας.

Ο Παξινός τη διάβασε την επομένη και κάλεσε τον Σπηλιωτόπουλο, για να του αναφέρει ότι θέλει να τον δει ο Μεταξάς προκειμένου να τον ευχαριστήσει για την προσφορά του στην Πατρίδα.

Σύμφωνα με μαρτυρία του Κωνσταντίνου Μανιαδάκη το δίκτυο Πληροφοριοδοτών του Παξινού κατόρθωσε να έχει από το πρωί της 5ης Απριλίου 1941, την πληροφορία ότι την επομένη ημέρα 6 Απριλίου στις 6 το πρωί θα επιδίδονταν από τον Έμπαχ, τον Γερμανό πρέσβη στην Αθήνα, τελεσίγραφο στην Ελληνική κυβέρνηση και τα Γερμανικά στρατεύματα θα άρχιζαν την επίθεση τους κατά του Ελληνικού εδάφους.

Περί το τέλος Απριλίου του 1941, μετά την κατάρρευση του Μετώπου και την ανατροπή της άμυνας των Ελληνικών δυνάμεων που υπεράσπιζαν τη γραμμή των οχυρών Μεταξά στη Μακεδονία, ο Παξινός φιλοξενήθηκε στο σπίτι του Γερμανού υπηκόου Τόμας Χάουζεν στο Ψυχικό, όπου συνελήφθη από τους Γερμανούς, όμως κατόρθωσε να δραπετεύσει και με υποβρύχιο διέφυγε και εγκαταστάθηκε στο Κάιρο της Αιγύπτου.

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΕΣ

Μια άλλη σημαντική επιτυχία της υπηρεσίας πληροφοριών, ήταν η διείσδυση Ελλήνων πρακτόρων μέσα στα εχθρικά δίκτυα πληροφοριών, ώστε να μπορεί να ελέγχει και να παραπλανά τις ξένες δυνάμεις, με ψευδείς πληροφορίες.

Είχε εντοπίσει το δίκτυο πληροφοριών της Γερμανικής πρεσβείας και είχε τοποθετήσει πέντε πράκτορες, μεταξύ των οποίων και η ίδια η ιδιαιτέρα γραμματέας του πρέσβη. [...]

Οι υπόλοιποι πράκτορες, κατάφεραν να φωτογραφήσουν απόρρητα έγγραφα της πρεσβείας, να αποσπάσουν στοιχεία, ονόματα, διευθύνσεις, εμπιστευτικές διαταγές, συνομιλίες και να εντοπίσουν όλους τους Γερμανούς, Έλληνες, Ισραηλίτες, κτλ, που αποτελούσαν το δίκτυο κατασκοπείας της Γερμανικής πρεσβείας, καθώς και την ειδική αποστολή ενός εκάστου εξ αυτών. Μερικούς εξ αυτών, κατάφεραν να τους προσεγγίσουν και να τους μεταβάλλουν σε διπλούς πράκτορες, υπέρ της Ελλάδος. Μάλιστα δυο Ελληνίδες πράκτορες, είχαν καταφέρει να διεισδύσουν και στο Τμήμα Προπαγάνδας της γερμανικής πρεσβείας, που διηύθυνε ο καθηγητής Έρικ Μαξ Μπέριγκερ και να δίδουν πληροφορίες στην υπηρεσία για κάθε κίνηση, ενέργεια, συζήτηση ή συνάντηση που γινόταν εκεί, καθώς και να αφαιρούν από το ταχυδρομείο κάθε επιστολή ή έντυπο, πριν αυτό φτάσει στον προορισμό του, προκαλώντας έτσι σύγχυση και φθορά στην γερμανική προπαγάνδα.

Πλήθος επιτυχιών της υπηρεσίας κατασκοπείας αντικατασκοπείας, κατά των εχθρών της χώρας επετεύχθη και ενδεικτικά αναφέρεται η υπόθεση ‘Αρθουρ Ζάιτς, η υπόθεση κατασκοπείας Γιοχάνες Χόρνιγκ, η υπόθεση Μπέλα Ναίμερε, η υπόθεση Άρθουρ Τέστερ, η αποτροπή της ανατινάξεως του ατμόπλοιου «Σαμίρ» στις 4 Αυγούστου 1940, η εξουδετέρωση της Ιταλικής κατασκοπείας, η δράση της οργάνωσης «Μίδας 614» του Ταγματάρχη Τσιγάντε και πολλές άλλες οι οποίες αποδείκνυαν το υψηλό επίπεδο των ελληνικών υπηρεσιών.

Ο Ιωάννης Μεταξάς, γνώριζε λοιπόν έγκαιρα για τις Ιταλικές προθέσεις.

Λίγες μέρες πριν τον πόλεμο, κατάφεραν να αφαιρέσουν από κατάλληλα σημεία το προπαγανδιστικό υλικό της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας (βιβλία, φυλλάδια, έντυπα), ενώ σε κάποια περίπτωση αφαιρέθηκαν 500.000 σχετικά φυλλάδια από τη γερμανική πρεσβεία.

Είχε κατορθωθεί να υποκλαπούν όλοι σχεδόν οι κρυπτογραφικοί κώδικες των Γερμανών και των Ιταλών.

Έτσι οι κωδικοποιημένες επικοινωνίες των εχθρών, γινόντουσαν αντιληπτές από τις Ελληνικές υπηρεσίες.

ΤΟ ΤΕΧΝΑΣΜΑ ΤΟΥ ΠΑΠΑΓΟΥ

Είναι χαρακτηριστικό το περιστατικό με τον στρατάρχη Παπάγο, αμέσως μετά την κήρυξη του πολέμου στο πρώτο δραματικό συμβούλιο.

Οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες γνώριζαν ότι οι αντίστοιχες ιταλικές είχαν διεισδύσει πολύ καιρό πριν από την έναρξη του πολέμου στο Γενικό Επιτελείο Στρατού (Γ.Ε.Σ.), γεγονός που είχε μεταφερθεί στον Μεταξά αλλά και στον αρχιστράτηγο Παπάγο.

Η παρακολούθηση των ατόμων που κατασκόπευαν τον ελληνικό στρατό και μάλιστα υψηλόβαθμων στο ελληνικό Γ.Ε.Σ., ήταν διακριτική με στόχο να νομίζουν ότι δεν έχουν γίνει αντιληπτοί και να συνεχίζουν να δίνουν έτσι στην ιταλική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία, έγγραφα και πληροφορίες που ήταν φτιαγμένα ώστε να φαίνονται γνήσια, χωρίς όμως να έχουν τις σωστές πληροφορίες.

Ο Παπάγος μισή ώρα μετά την επίδοση του τελεσιγράφου στον Μεταξά καλεί έκτακτο πολεμικό συμβούλιο με όλους τους αρχηγούς όπλων και τους επιτελείς, γνωρίζοντας ότι κάποιοι θα μετέφεραν στην ιταλική αντικατασκοπεία τα όσα θα πει και ανακοινώνει για την έναρξη του πολέμου και το σχέδιο αμύνης .

«Λόγω υπεροπλίας του εχθρού η γραμμή αμύνης περιορίζεται στην περιοχή της Θεσσαλίας, Ολύμπου και στην κοιλάδα των Τεμπών».

Μέσα στην αίθουσα όλοι πάγωσαν. Οι παριστάμενοι αξιωματικοί δεν περίμεναν το 1/3 της Ελλάδας και δη η Μακεδονία να παραδιδόταν στο έλεος των Ιταλών.

Ο Παπάγος αμέσως μετά την ενημέρωση για τη νέα γραμμή άμυνας ζητά να εξέλθουν της αιθούσας όλοι οι αξιωματικοί, γραμματείς και στενογράφοι και ζητά να μείνουν μόνο οι αρχηγοί των τριών όπλων.

Απευθυνόμενος σε αυτούς τους τρεις ο Παπάγος τους είπε :

«Κύριοι αυτό που παρακολουθήσατε ήταν μια μπλόφα.

Το πολεμικό συμβούλιο θα γίνει το βράδυ στην Σχολή Ευελπίδων, όπου θα προσέλθετε χωρίς υπηρεσιακά αυτοκίνητα και χωρίς διακριτικά, η απόφαση του έθνους είναι μία , ούτε μια σπιθαμή ελληνικής γης στον εχθρό.».

Πηγές: ΛΥΚΙΟΣ. «Ψυχολογικός πόλεμος, κατασκοπεία αντικατασκοπεία» Νικολάου Αρχιμανδρίτου (1960). «Αστυνομικά Χρονικά» Τόμος β’ 1954. militaire.gr

Ακούστε στο ηχητικό απόσπασμα το έκτακτο ανακοινωθέν που ακούστηκε από τον ραδιοφωνικό σταθμό της Αθήνας, την 28η Οκτωβρίου του 1940.

Πηγή: slpress.gr

Γράφει ο Δημήτρης Σταυρόπουλος

Η Κυριακή 27 Οκτωβρίου 1940, ήταν μια ηλιόλουστη φθινοπωρινή μέρα.

Οι Αθηναίοι έβαλαν τα καλά τους και οι Αθηναίες στολίστηκαν για να κάνουν την καθιερωμένη βόλτα στο Ζάππειο, τον Βασιλικό Κήπο η το Φάληρο.

Η κοινωνική και καλλιτεχνική ζωή της εποχής ήταν έντονη.

Θεατρικές πρεμιέρες, στο Εθνικό θέατρο (ο έμπορος της Βενετίας) όπερα του Πουτσίνι, και μεγαλειώδης παράσταση στο θέατρο Κοτοπούλη (μαντάμ Μποβαρυ).

Το μεσημέρι τα γήπεδα ποδοσφαίρου αρχίζουν να γεμίζουν.

Μια μέρα πριν από την 28η Οκτωβρίου του 1940, ξεκινά για 15η χρονιά το Κύπελλο Πόλεων, ένα ιδιότυπο πρωτάθλημα στο οποίο δεν αγωνίζονται μεταξύ τους ομάδες αλλά μικτές ολόκληρων πόλεων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση της ομάδας της Αθήνας, που στην ίδια ενδεκάδα συμμετέχουν παίκτες του Παναθηναϊκού και της ΑΕΚ. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στον Πειραιά, με τον Ολυμπιακό και τον Εθνικό. Στις 27 Οκτωβρίου λαμβάνουν χώρα δύο αναμετρήσεις. «Αθήναι – Βόλος 6-0» και «Πάτραι – Πειραιεύς 1-3».

Σύμφωνα με τις ανταποκρίσεις των εφημερίδων, ο καιρός είναι ηλιόλουστος με τους φιλάθλους των ομάδων να προσέρχονται στα γήπεδα σε Αθήνα και Πάτρα αντίστοιχα.

Μόνο στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, σύμφωνα με τις πληροφορίες από την εφημερίδα «Ακρόπολις», ο κόσμος που συγκεντρώνεται ξεπερνά τους 5 χιλιάδες.

Ο «προκαθήμενος» της ελληνικής κουζίνας Νικόλαος Τσελεμεντές γράφει εκείνη τη μέρα στη στήλη του «Οικιακή Οικονομία» στην εφημερίδα «Έθνος» για «ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα που απασχολούν κάθε οικοκυράν κατά τας πολεμικάς αυτάς ημέρας».

Για το πώς θα αντικατασταθεί η ζάχαρη δηλαδή, η οποία αρχίζει να εξαφανίζεται σιγά-σιγά από την αγορά.

Ο αρχιμάγειρας παρατηρεί πως «το ζήτημα της αντικαταστάσεως της ζακχάρεως» λύνεται εύκολα «με τα παράγωγα της σταφίδος μας, καθώς και με το θαυμάσιο και παγκοσμίου φήμης μέλι μας».

ΤΟ ΜΠΡΙΤΖ ΤΟΥ ΙΤΑΛΟΥ ΠΡΕΣΒΗ

Το κλίμα ήταν ήδη πολεμικό και αυτό φαίνεται από τα πρωτοσέλιδα του Τύπου.

Στην Αθήνα ωστόσο κυριαρχεί μια ηρεμία καθώς οι πολίτες θέλουν να απομακρύνουν τις σκέψεις ενός ενδεχόμενου πολέμου με την Ιταλία, και να γευτούν τις χαρές μια ανέμελης ζωής.

Τριγύρω όλα όμως μυρίζουν μπαρούτι!

Το απόγευμα της Κυριακής και καθώς νυχτώνει μια σκιά απλώνεται παντού.

Η κίνηση στους δρόμους ερημώνει και μόνο στη πλατεία Κοτζια οι κοσμικοί θεατρόφιλοι συρρέουν στο Εθνικό (Βασιλικό) θέατρο να απολαύσουν τον «έμπορο της Βενετίας» με τις κορυφαίες πρωταγωνίστριες Μαρία Αλκαίου και Ελένη Παπαδάκη.

Την ίδια ώρα ο Ιταλός πρέσβης κόμης Γκράτσι, έχοντας πάρει από την Ρώμη, την επιστολή προς τον Μεταξά με την οποία κηρύσσεται ο πόλεμος, προσπαθεί να μείνει απαθής και ήρεμος και να μη προδώσει τα συναισθήματα του.

Λίγο νωρίτερα παρίστανε τον ψύχραιμο, καθώς οι υπάλληλοι της ιταλικής πρεσβείας αποκρυπτογραφούσαν το τελεσίγραφο που ερχόταν κομμάτι-κομμάτι από την Ιταλία και έπρεπε να επιδοθεί στον Μεταξά. Τραγική ειρωνεία;

Πάνω στο τραπέζι, πλάι στις σημαίες Ελλάδας και Ιταλίας, είχε τοποθετηθεί σε περίοπτη θέση μια τούρτα που έγραφε «Viva La Grecia».

Ο Γκράτσι καθησύχαζε τις φήμες εκείνο το βράδυ και όταν είχε στα χέρια του το πλήρες κείμενο του τελεσιγράφου (που κατέφτανε κωδικοποιημένο και τμηματικά), πήγε για μπριτζ!

Για να ροκανίσει την ώρα δηλαδή μέχρι τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, όπου έπρεπε να δώσει το χαρτί στον Μεταξά.

Όπως είναι γνωστό, ο ιταλός πρεσβευτής πέρασε το βράδυ του στη φιλική οικία Βλαστού στη Βασιλίσσης Σοφίας με μπριτζ και αστεία.

Παρέα με μια ομήγυρη της κοσμικής Αθήνας.

Κάποια στιγμή, ξημερώματα, σηκώθηκε για να πάρει τον δρόμο προς Κηφισιά, για το σπίτι του Μεταξά.

Και πήγε με το αμάξι του στρατιωτικού ακολούθου του και όχι με τη λιμουζίνα για να μην εγείρει υπόνοιες.

Στο αρχοντικό του έλληνα δικτάτορα έφτασε κατά τις 3:00 τα ξημερώματα, 3 ώρες πριν εκπνεύσει το τελεσίγραφο, ξαφνιάζοντας τον Μεταξά με το ακατάλληλο της ώρας.

Η ΝΥΧΤΑ ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΕΖΗΣΕ Ο ΣΕΦΕΡΗΣ

Ο Γιώργος Σεφέρης περιγράφει γλαφυρά στο ημερολόγιο του το πώς έζησε εκείνη τη μεγάλη νύχτα.

Ως γνωστόν τον Οκτώβριο του 1936 διορίζεται πρόξενος στην Κορυτσά, όπου θα παραμείνει μέχρι τον Οκτώβριο του 1937 οπότε και μετατίθεται στην Αθήνα ως προϊστάμενος της Διεύθυνσης Εξωτερικού Τύπου του Υφυπουργείου Τύπου και Πληροφοριών:

«Κοιμήθηκα δύο το πρωί, διαβάζοντας Μακρυγιάννη. Στις τρεις και μισή μια φωνή μέσα από το τηλέφωνο με ξύπνησε: «Έχουμε πόλεμο». Τίποτε άλλο, ο κόσμος είχε αλλάξει.

Η αυγή, που λίγο αργότερα είδα να χαράζει πίσω από τον Υμηττό, ήταν άλλη αυγή: άγνωστη. Περιμένει ακόμη εκεί που την άφησα. Δεν ξέρω πόσο θα περιμένει, αλλά ξέρω πως θα φέρει το μεγάλο μεσημέρι.
Ντύθηκα κι έφυγα αμέσως. Στο Υπουργείο Τύπου δυο-τρεις υπάλληλοι. Ο Γκράτσι είχε δει τον Μεταξά στις τρεις.

Του έδωσε μια νότα και του είπε πως στις 6 τα ιταλικά στρατεύματα θα προχωρήσουν. Ο πρόεδρος του αποκρίθηκε πως αυτό ισοδυναμεί με κήρυξη πολέμου, και όταν έφυγε κάλεσε τον πρέσβη της Αγγλίας.
Αμέσως έπειτα με τον Νικολούδη στο Υπουργείο Εξωτερικών. Ο πρόεδρος ήταν μέσα με τον πρέσβη της Τουρκίας. Στο γραφείο του Μαυρουδή, ο Μελάς έγραφε σπασμωδικά ένα τηλεγράφημα. Ο Μαυρουδής μέσα στο παλτό του σαν ένα μικρό σακούλι. Διάβασα τη νότα του Γκράτσι. Ο Γάφος κι ο Παπαδάκης τηλεφωνούσαν.

Καθώς ετοίμαζα το
τηλεγράφημα του Αθηναϊκού πρακτορείου, μπήκε ο Τούρκος πρέσβης για να ιδεί τη νότα και σε λίγο ο πρόεδρος με όψη πολύ ζωντανή.

Έπειτα άρχισαν να φτάνουν οι υπουργοί, χλωμοί περισσότερο ή λιγότερο, καθένας κατά την κράση του. Το υπουργικό συμβούλιο κράτησε λίγο.

Ο Μεταξάς πήγε αμέσως στο γραφείο του κι έγραψε το διάγγελμα στο λαό . Το πήραμε και γυρίσαμε στο υπουργείο τύπου.

Μέσα από τα τζάμια του αυτοκινήτου, η αυγή μ’ ένα παράξενο μυστήριο χυμένο στο πρόσωπό της. Έγραψα μαζί με το Νικολούδη το διάγγελμα του βασιλιά. Καμιά δακτυλογράφος ακόμη· πήγα σπίτι μια στιγμή και το χτύπησα στη γραφομηχανή μου.

Η Μαρώ μού είχε ετοιμάσει καφέ. Γύρισα στο Υπουργείο καθώς σφύριζαν οι σειρήνες…»

Πηγή: militaire.gr

27 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940. ΗΜΕΡΑ ΚΥΡΙΑΚΗ

Προσεγγίζει ήδη η κρίσιμος ημέρα, διότι ώραι πλέον μας χωρίζουν από την σύρραξιν.

Τα πάντα μαρτυρούν ότι ευρισκόμεθα ευγγύτατα προς τας παραμονάς σοβαρότατων γεγονότων. Ο Διοικητής της Μεραρχίας συνεργάζεται μετά του Επιτελάρχου του Αντισ. ΔΡΙΒΑ ΧΑΡ. εις το γραφείον του, παρόντος του Διευθυντού του III επιτελικού Γραφείου ταγ/χου ΠΕΤΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Π. και λαμβάνουσι γνώσιν των τελευταίων πληροφοριών των Μονάδων προκαλύψεως περί των κινήσεων των Ιταλών.

Μετ’ ολίγην ώραν κατέφθασεν και ο Αρχηγός πυροβολικού Συν/χης ΜΑΥΡΟΓΙΑΝΝΗΣ Π. επιστρέψας εκ της μεθορίου όστις, επεβεβαίωσε τας πληροφορίας ταύτας, προσθέσας και εκ της προσωπικής αυτού παρατηρήσεως τα εξής:

Τα επί της μεθορίου κατά μήκος των πυραμίδων εγκατεστημένα Ιταλικά τμήματα (Διμοιρίαι και λόχοι) έλαβον διατάξεις μάχης, εγκαταστήσαντα επί επικαίρων θέσεων, τα πολυβόλα, οπλοπολυβόλα και τους όλμους αυτών έτοιμα δια βολήν.

Το πεδινόν και ορειβατικόν πυροβολικόν, είχε ταχθή εγγύς της μεθορίου και εξετέλει εικονικήν βολήν, προς εξάσκησιν των ανδρών του, είχον δε εγκαταστήση τα παρατηρητήρια των πυρ/χιών των με διόπτρας, χάρτας και σχεδιαγράμματα επ’ αυτής ταύτης της οροθετικής γραμμής, οπόθεν οι Διοικηταί των πυρ/χιών ερρύθμιζον την βολήν, ακουομένων ευκρινώς των σχετικών παραγγελμάτων.

Το βαρύ πυροβολικόν είχε ταχθή όπισθεν και βαθύτερον από της μεθορίου, αλλά τα παρατηρητήρια και αυτού ευρίσκοντο επί χαρακτηριστικών δεσποζόντων υψωμάτων της μεθορίου.

Τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως παρηκολούθουν αγρύπνως απάσας τας ανωτέρω κινήσεις και ενεργείας των Ιταλών με απόλυτον ψυχραιμίαν και ηρεμίαν και ανέμενον την εκδήλωσιν της επιθέσεως, έτοιμα να εκτελέσωσι το ύψιστον προς την Πατρίδα καθήκον των.

Κατόπιν των ανωτέρω πληροφοριών και των προσωπικών παρατηρήσεων του αρχηγού του πυροβολικού, άπαντες οι ανωτέρω ήτοι ο Διοικητής της Μεραρχίας, ο επιτελάρχης, ο αρχηγός πυρ/κού και ο Διευθυντής του III Γραφείου, ομοφώνως κατέληξαν εις το συμπέρασμα, ότι την επομένην θα είχομεν σοβαρά γεγονότα, ήτοι την εκδήλωσιν της Ιταλικής επιθέσεως, μη αποκλειομένης και της πραγματοποιήσεως αυτής κατά την διάρκειαν της νυκτός 27-28 Οκτωβρίου, ίνα μας αιφνιδιάσωσιν και μας προκαταλάβωσιν ανετοίμους.

Τας ανωτέρω σοβαράς πληροφορίας ανέφερεν από τηλεφώνου προσωπικώς ο Διοικητής της Μεραρχίας προς το Γενικόν Επιτελείον Στρατού εις το τηλέφωνον του οποίου ήτο ο Αντ/ρχης Κορώζης, προς όν προσέθεσεν εν τέλει και τα εξής επί λέξει:

«Αναφέρατε παρακαλώ κ. Κορώζη εις τον κ. Αρχηγόν του Γεν. Επιτελειου, ότι η προσωπική μου γνώμη είναι ότι αύριον την πρωΐαν ίσως δε και κατά την διάρκειαν της νυκτός 27 με 28 Οκτωβρίου θα έχωμεν Ιταλικήν επίθεσην.

Η Μεραρχία θα εκτελέση το καθήκον της προς την Πατρίδα συμφώνως προς διαταγάς και οδηγίας του Γεν. Επιτελείου.

Δύναμαι να βεβαιώσω υπευθύνως τον κ. Αρχηγόν του Γεν. Επιτελείου και τονίζω τούτο ιδιαιτέρως ότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί από το Καλπάκι. Χωρίς να έχω το ανάστημα του Στρατάρχου ΠΕΤΑΙΝ, όστις κατά το 1916 αμυνόμενος σθεναρώς του ΒΕΡΝΤΑΙΝ είπεν «ότι δεν θα περάσουν οι Γερμανοί» όπως και δεν επέρασαν, δύναμαι και εγώ να βεβαιώσω εν πλήρη πεποιθήσει «ότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί από το ΚΑΛΠΑΚΙ».

Ο αντ/ρχης ΚΟΡΩΖΗΣ ΑΘ. γνωστός εις τον Διοικητή της Μεραρχίας δια την άρτιαν επαγγελματικήν μόρφωσιν και την ακεραιότητα του χαρακτήρος απήντησεν εν προφανεί συγκινήσει επί λέξει:

«Μάλιστα Στρατηγέ μου, θα αναφέρω τ’ ανωτέρω εις τον κ. Αρχηγόν του Γενικού Επιτελείου και θα τονίσω ιδιαιτέρως την σοβαράν διαβεβαίωσίν σας. Εύχομαι Στρατηγέ μου καλήν επιτυχίαν».

Αυτή ήτο η ιστορική συνδιάλεξις εις την οποίαν καταφαίνεται η πίστις και η πεποίθησις του Διοικητού της Μεραρχίας επί την νικηφόρον έκβασιν του αγώνος.

Μετά ταύτα εξεδόθησαν επειγόντως διαταγαί προς άπαντα τα τμήματα προκαλύψεως, ίνα επαγρυπνώσι και τελώσι ταύτα εν συναγερμώ διά να αντιμετωπίσουν ενδεχομένην Ιταλικήν επίθεσιν κατά την διάρκειαν της νυκτός.

Ιδιαιτέρως επέστησε την προσοχήν των τμημάτων της μεθορίου διά την εντεταμένην επαγρύπνησιν προς αποφυγήν υφαρπαγής των προκεχωρημένων και απομενονωμένων φυλακίων.

Ο Διοικητής της Μεραρχίας προσωπικώς και από τηλεφώνου δίδει οδηγίας προς τους Διοικητάς των Μονάδων επί των ανωτέρω.

Είναι ήδη μεσονύκτιον της 27 – 28 Οκτωβρίου 1940.

Τελευταία πληροφορία εκ της περιοχής ΧΑΝΙ – ΔΕΛΒΙΝΑΚΙ ανέφερεν ότι ακούεται επί της οδού ΑΡΓΥΡΟΚΑΣΤΡΟΥ – ΚΑΚΚΑΒΙΑΣ συνεχής κρότος κυλινδρουμένων βαρέων οχημάτων και ότι προφανώς πρόκειται περί προωθήσεως βαρέος πυροβολικού και αρμάτων μάχης, των οποίων ηκούετο ευκρινώς ο χαρακτηριστικός κρότος, όν δημιουργούσιν αι ερπύστριαι αυτών.

Μετά ταύτα διέταξεν να απέλθωσιν εις τας οικίας των οι μη εν υπηρεσία επιφυλακής και επαγρυπνήσεως αξιωματικοί του Επιτελείου, ανήλθε δε και ούτος εις την κατοικίαν του, ευρισκομένην εις τον άνω όροφον του Στρατηγείου της Μεραρχίας.

Και πριν κατακλιθή ήλθεν εις τηλεφωνικήν επικοινωνίαν μετά των Διοικητών των τμημάτων προκαλύψεως, παρ ών επληροφορήθη ότι απόλυτος ησυχία επεκράτει καθ’ άπαν το μέτωπον της Μεραρχίας. Κατάκοπος εκ των σωματικών και πνευματικών κόπων της ημέρας ο Διοικητής της Μεραρχίας κατεκλίθη έχων παρά την κλίνην του το τηλέφωνον με ήσυχον συνείδησιν, ήρεμον την σκέψιν και ατάραχον την ψυχήν του.

Πηγή: Αντιστρατήγου ε.α. Κατσημήτρου Χαραλάμπου, Η ΗΠΕΙΡΟΣ ΠΡΟΜΑΧΟΥΣΑ, Αθήνα 1954, σελ. 67-68 Για την αντιγραφή: Πετροβούβαλος/Αβέρωφ

«Δέκα λεπτά πριν από τις 3 της νύχτας της 28ης Οκτωβρίου του 1940, ο στρατιωτικός μου ακόλουθος, ο διερμηνέας μου και εγώ, φθάσαμε στην καγκελόπορτα μιάς μικρής οικίας στην Κηφισιά, όπου έμενε ο Πρωθυπουργός της Ελλάδος.

Στον φρουρό της οικίας είπα ότι επιθυμώ να δώ τον Πρωθυπουργό για κάτι πολύ επείγον.

Ο φρουρός άρχισε να κτυπά το κουδούνι του εσωτερικού της οικίας, αλλά δεν ελάμβανε καμίαν απάντηση.

Διερωτήθηκα εάν ήτο δυνατόν μια πρωθυπουργική κατοικία να μην απαντά αμέσως.

Γιατί εγώ είχα εντολή να παραδώσω το τελεσίγραφον στις 3 π.μ. ακριβώς, της 28/10/1940, λόγω δε της προσπάθειας μου να ακουσθεί το κουδούνι και να ανοίξει η πόρτα, η ώρα είχε ήδη φθάσει 3.

Επιτέλους το κουδούνισμα ξύπνησε τον ίδιο τον Μεταξά, που έκαμε την εμφάνισή του σε μια μικρή πλαϊνή πόρτα και αναγνωρίζοντάς με, με άφησε να περάσω.

Ο Μεταξάς φορούσε μια μάλλινη ρόμπα, από τον γιακά της οποίας φαινόταν ένα μετριότατο βαμβακερό νυκτικό.

Μου έσφιξε το χέρι και με έβαλε να καθίσω σε ένα μικρό φτωχικό σαλόνι του σπιτιού.

Μόλις καθίσαμε, και επειδή η ώρα ήταν λίγα λεπτά μετά τις 3, του είπα αμέσως ότι η Κυβέρνησίς μου, μου είχε αναθέσει να το εγχειρίσω προσωπικά ένα κείμενο, που δεν ήτο τίποτε άλλο, παρά το τελεσίγραφον της Ιταλίας προς την Ελλάδα, με το οποίον η Ιταλική Κυβέρνηση απαιτούσε την ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της στον Ελληνικό χώρο, από τις 6 π.μ. της 28/10/1940.

Ο Μεταξάς άρχισε να το διαβάζει.

Μέσα από τα γυαλιά του, έβλεπα τα μάτια του να βουρκώνουν.

Όταν τελείωσε την ανάγνωση με κοίταξε κατά πρόσωπο, και με φωνή λυπημένη αλλά σταθερή μου είπε:

-Μεταξάς: Λοιπόν έχουμε πόλεμο.

-Γκράτσι: Οχι απαραίτητα Εξοχώτατε.

Η ιταλική κυβέρνηση ελπίζει ότι θα δεχθείτε την αξίωσιν της και θ’αφήσετε τα ιταλικά στρατεύματα να διέλθουν δια να καταλάβουν τα στρατηγικά σημεία της χώρας.

-Μεταξάς: Και ποια είναι τα στρατηγικά αυτά σημεία,περί των οποίων ομιλεί η διακοίνωσις;

-Γκράτσι: Δεν είμαι εις θέσιν να σας είπω,Εξοχώτατε.

Η Κυβέρνησις μου δεν με ενημέρωσε…

Γνωρίζω μόνον ότι το τελεσίγραφο εκπνέει εις τας 6 το πρωί.

-Μεταξάς: Εν τοιαύτη περιπτώσει η διακοίνωσις αυτή αποτελεί κήρυξιν πολέμου της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος.

-Όχι,Εξοχώτατε. Είναι τελεσίγραφον.

-Ισοδύναμον προς κήρυξιν πολέμου.

–Ασφαλώς όχι,διότι πιστεύω ότι θα παράσχετε τας διευκολύνσεις,τας οποίας ζητεί η κυβέρνησις μου.

–ΟΧΙ! Ούτε λόγος δύναται να γίνη περί ελευθέρας διελεύσεως.

Ακόμη ‘ομως και αν υπετίθετο ότι θα έδιδα μια τοιαύτην διαταγήν (την οποίαν δεν είμαι διατεθειμένος να δώσω),είναι τώρα τρεις το πρωί.

Πρέπει να ετοιμασθώ,να κατέβω εις τας Αθήνας,να ξυπνήσω τον Βασιλέα,να καλέσω τον Υπουργόν των Στρατιωτικών και τον αρχηγόν του Γενικού Επιτελείου,να θέσω εις κίνησιν όλες τις στρατιωτικές τηλεγραφικές υπηρεσίες,έτσι που μια τέτοια απόφασις να γίνει γνωστή στα πλέον προκεχωρημένα τμήματα των συνόρων.

Όλα αυτά είναι πρακτικώς αδύνατα.

Η Ιταλία,η οποία δε μας παρέχει καν τη δυνατότητα να εκλέξωμε μεταξύ πολέμου και ειρήνης,κηρύσσει ουσιαστικώς τον πόλεμον εναντίον της Ελλάδος.

Μεταξάς: Πολύ καλά λοιπόν,έχομεν πόλεμον.

«Με συνόδευσε στην έξοδο υπηρεσίας από την οποία είχα μπεί και όταν ήμασταν στο κατώφλι μου είπε:

«Vous etes le plus forts» (είσθε οι πιο ισχυροί).

Με την σειρά μου δεν ήξερα τι να απαντήσω στα λόγια αυτά και στην βαθιά λύπη που τα δονούσε. 

Νομίζω δεν υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο, ο οποίος μια τουλάχιστο φορά στην ζωή του, να μην αισθάνθηκε απέχθεια για το επάγγελμά του.

Αν στη μακρά σταδιοδρομία μου στην υπηρεσία του κράτους υπήρξε ποτέ μια στιγμή κατά την οποία εμίσησα το δικό μου, μια στιγμή κατά την οποίαν το καθήκον του αξιώματος μου μου φάνηκε σταυρός και όχι μόνο θλιβερός, αλλά και ταπεινωτικός, η στιγμή αυτή ήταν όταν άκουσα εκείνα τα αποκαρδιωμένα λόγια που πρόφερε ο πρεσβύτης εκείνος, που είχε καταναλώσει ολόκληρη τη ζωή του αγωνιζόμενος και υποφέροντας για την χώρα του και που, και κατά την υπέρτατη εκείνη στιγμή, προτιμούσε να διαλέξει για την πατρίδα του το δρόμο της θυσίας και όχι το δρόμο της ατιμώσεως.

Υποκλίθηκα μπροστά του με τον βαθύτερο σεβασμό και βγήκα από το σπίτι του».

Πηγή

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, αψηφώντας τις στρατιές των Οθωμανών έξω από τα τείχη της Βασιλεύουσας, αποφασίζει πως προτιμά να πεθάνει μαζί με τους στρατιώτες του, παρά υποταχθεί και να παραδώσει γη και ύδωρ.

Ο ιστορικός της Αλώσεως της Πόλης, Γεώργιος Φραντζής, διασώζει την επιστολή του Μωάμεθ Β’ και την ηρωική απάντηση του τελευταίου αυτοκράτορα.

Πρωτότυπο κείμενο:

Ἀπαρτίσας οὖν τὰ πάντα, ὡς αὐτῷ ἐδόκει καλῶς, ἔπεμψεν ἔνδον λέγων τῷ βασιλεῖ «Γίνωσκε τὰ τοῦ πολέμου ἤδη ἀπήρτησθαι• καὶ καιρός ἐστιν ἀπό τοῦ νῦν πρᾶξαι τὸ ἐνθυμηθὲν πρὸ πολλοῦ παρ’ ἡμῖν νῦν• τὴν δὲ ἔκβασιν τοῦ σκοποῦ τῷ Θεῷ ἐφίεμεν. Τί λέγεις; Βούλει καταλιπεῖν τὴν πόλιν καὶ ἀπελθεῖν, ἔνθα καὶ βούλει, μετὰ τῶν σῶν ἀρχόντων καὶ τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, καταλιπὼν τὸν δῆμον ἀζήμιον εἶναι καὶ παρ’ ἡμῶν καὶ παρά σοῦ; ἤἀντιστῆναι καὶ σὺν τῇ ζωῇ καὶ τὰ ὑπάρχοντα ἀπολέσεις σύ τε καὶ οἱ μετὰ σέ, ὁ δὲ δῆμος αἰχμαλωτιστθεὶς παρὰ τῶν Τούρκων διασπαρῶσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ;»

Ὁ βασιλεὺς δ’ ἀπεκρίνατο σὺν τῇ συγκλήτῳ• «Εἰ μἐν βούλει, καθὼς καὶ οἱ πατέρες σου ἔζησαν, εἰρηνικῶς σὺν ἡμῖν συζῆσαι καὶ σύ, τῷ Θεῷ χάρις. Ἐκεῖνοι γὰρ τοὺς ἐμοὺς γονεῖς ὡς πατέρας ἐλόγιζον καὶ οὕτως ἐτίμων, τὴν δὲ πόλιν ταύτην ὡς πατρίδα• καὶ γὰρ ἐν καιρῷ περιστάσεως ἅπαντες ἐντὸς ταύτης εἰσιόντες ἐσώθησαν καὶ οὐδεὶς ὁ ἀντισταίνων ἐμακροβίω. Ἔχε δὲ καὶ τὰ παρ’ ἡμῖν ἁρπαχθέντα ἀδίκως κάστρα καὶ γῆν ὡς δίκαια καὶ ἀπόκοψον καὶ τοὺς φόρους τόσους, ὅσους κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν, κατ’ ἔτος τοῦ δοῦναι σοι καὶ ἄπελθε ἐν εἰρήνῃ. Τί γὰρ οἶδας, εἰ θαῤῥῶν κερδᾶναι εὐρεθῇς κερδανθείς; Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοι δοῦναι, οὔτ’ ἐμόν ἐστιν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ• κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν».

Απόδοση:

(Ο Μεχμέτ), αφού ετοίμασε τα πάντα όπως καλύτερα νόμιζε, έστειλε μήνυμα λέγοντας στο βασιλιά: «Μάθε ότι έχουν τελειώσει οι πολεμικές προετοιμασίες. Ήρθε πια η ώρα να κάνουμε πράξη αυτό που θέλουμε εδώ και πολύ καιρό. Την έκβασή του την αφήνουμε στο Θεό. Τι λες; Θέλεις να εγκαταλείψεις την Πόλη και να φύγεις, όπου θέλεις, μαζί με τους άρχοντές σου και τα υπάρχοντά τους, αφήνοντας αζήμιο το λαό και από μένα και από σένα; Ή θέλεις να αντισταθείς και να χάσεις τη ζωή σου και τα υπάρχοντά σου και συ και οι μετά σου, κι ο λαός αφού αιχμαλωτιστεί από τους Τούρκους, να διασκορπιστεί σ’ όλη τη γη;»

Κι ο βασιλιάς με τη σύγκλητο αποκρίθηκε: «Αν θέλεις να ζήσεις μαζί μας ειρηνικά, όπως και οι πρόγονοί σου, ας έχεις την ευλογία του Θεού. Γιατί εκείνοι θεωρούσαν τους γονείς μου ως πατέρες τους και τους τιμούσαν ανάλογα, κι αυτή την πόλη τη θεωρούσαν ως πατρίδα τους. Σε καιρό ανάγκης όλοι τους έτρεχαν μέσα να σωθούν και κανένας αντίπαλός της δεν έζησε πολλά χρόνια. Κράτα τα κάστρα και τη γη που μας άρπαξες άδικα, όρισε και ετήσιους φόρους ανάλογα με τη δύναμή μας κα φύγε ειρηνικά. Σκέφτηκες ότι ενώ νομίζεις πως θα κερδίσεις μπορεί να βρεθείς χαμένος; Το να σου παραδώσω την Πόλη ούτε δικό μου δικαίωμα είναι ούτε κανενός άλλου από τους κατοίκους της• γιατί όλοι με μια ψυχή προτιμούμε να πεθάνουμε με τη θέλησή μας και δε λυπόμαστε για τη ζωή μας».

Πηγή: infognomonpolitics.gr

Sir Steven Runciman - Συνέντευξη στην ΕΤ3 - Το Βυζάντιο κι εμείς

Ο ιστορικός, συγγραφέας, ακούραστος περιηγητής και σαγηνευτικός αφηγητής Sir Steven Runciman γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου του 1903 στο Ηνωμένο Βασίλειο και έζησε 97 χρόνια, για να συνδεθεί και να αγαπήσει όσο λίγοι τη χώρα μας. Ως ένας από τους σημαντικότερους βυζαντινολόγους κατάφερε κι έσυρε από τη λήθη, ό,τι θαυμαστό είχε να επιδείξει το Βυζάντιο. Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε Elsishields της Σκωτίας στον πατρογονικό του πύργο τον Οκτώβρη του 1994, για λογαριασμό της ΕΤ3, στις δημοσιογράφους Χρύσα Αράπογλου και Λαμπρινή Θωμά. Για τεχνικούς λόγους, δεν «βγήκε» ποτέ στον αέρα. Και οι δύο δημοσιογράφοι θεωρούν την συνέντευξη αυτή από τις πιο σημαντικές της καριέρας τους, μια και ανήκει στο είδος των «συζητήσεων» που σε διαμορφώνουν και δεν ξεχνάς ποτέ...

Δημοσιογράφος: Πώς νοιώθει ένας άνθρωπος που ασχολείται τόσα χρόνια με το Βυζάντιο; Κουραστήκατε;

Δύσκολο να απαντήσω. Το ενδιαφέρον μου ποτέ δεν εξανεμίστηκε. Όταν άρχισα να μελετώ το Βυζάντιο, υπήρχαν πολλοί λίγοι άνθρωποι σ' αυτήν τη χώρα (σ.σ. τη Μεγάλη Βρετανία) που ενδιαφέρονταν, έστω και ελάχιστα για το Βυζάντιο. Μ' αρέσει να πιστεύω πως «δημιούργησα» ενδιαφέρον για το Βυζάντιο. Αυτό που με ικανοποιεί, ιδιαίτερα σήμερα, είναι ότι πλέον υπάρχουν αρκετοί, πολλοί καλοί εκπρόσωποι (σ.σ. της σπουδής του Βυζαντίου) στη Βρετανία. Μπορώ να πω ότι αισθάνομαι πατρικά απέναντί τους. Είμαι ευτυχής, λοιπόν, που επέλεξα το Βυζάντιο ως το κύριο ιστορικό μου ενδιαφέρον.

Κι ήταν ελκυστικό για σας όλα αυτά τα χρόνια;

Πιστεύω πως κάθε γεγονός της ιστορίας, αν αρχίσεις να το μελετάς σε βάθος, μπορεί να γίνει συναρπαστικό. Το δε Βυζάντιο το βρίσκω εξαιρετικά συναρπαστικό, γιατί ήταν ένας αυθύπαρκτος πολιτισμός. Για να μελετήσεις το Βυζάντιο, πρέπει να μελετήσεις την τέχνη, να μελετήσεις τη θρησκεία, να μελετήσεις έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, που είναι πολύ διαφορετικός από το σημερινό.

Καλύτερος ή χειρότερος;

Κοιτάξτε... Δεν είμαι σίγουρος αν θα μου άρεσε να ζήσω στους βυζαντινούς χρόνους. Δε θα μου άρεσε, λόγου χάριν, να αφήσω γένια. Ωστόσο, στο Βυζάντιο είχαν έναν τρόπο ζωής που ήταν καλύτερα δομημένος. Άλλωστε, όταν έχεις έντονο θρησκευτικό συναίσθημα, η ζωή σου «μορφοποιείται» κι είναι πολύ πιο ικανοποιητική από τη σημερινή, όπου κανείς δεν πιστεύει σε τίποτε αρκετά.

Άρα ήταν μία θρησκευτική Πολιτεία;

Ήταν ένας πολιτισμός, στον οποίο η θρησκεία αποτελούσε μέρος της ζωής.

Και στους έντεκα αυτούς αιώνες;

Νομίζω ότι ο κόσμος μιλά για το Βυζάντιο λες κι παρέμεινε το ίδιο, ένας πολιτισμός αμετάβλητος κατά την διάρκεια όλων αυτών των αιώνων. Είχε αλλάξει πολύ από την αρχή ως το τέλος του, αν και κάποια συγκεκριμένα βασικά στοιχεία κράτησαν σε όλη τη διάρκειά του όπως το θρησκευτικό αίσθημα. Μπορεί να διαφωνούσαν για θρησκευτικά ζητήματα αλλά πίστευαν όλοι, κι αυτό το αίσθημα είναι μόνιμο. Ο σεβασμός, η εκτίμηση στις τέχνες, ως εκείνες που ευχαριστούν το Θεό, κι αυτά διατηρήθηκαν. Κι έτσι, παρ' ότι οι μόδες άλλαζαν, η οικονομική κατάσταση άλλαζε, οι πολιτικές καταστάσεις άλλαζαν, υπήρχε μια ακεραιότητα, πολύ ενδιαφέρουσα μέσα στο σύνολο.

Μιλάμε για θρησκεία κι ηθική. Το Βυζάντιο πολλοί το θεωρούν μία περίοδο πολέμων, δολοφονιών, δολοπλοκιών, «βυζαντινισμών» που ουδεμία σχέση είχε με την ηθική.

Γίνονταν και τότε πολλοί φόνοι, αλλά δεν υπάρχει περίοδος της ιστορία που αυτοί να λείπουν. Κάποτε έδινα μια διάλεξη στις Η.Π.Α., και στο ακροατήριό μου ήταν κι η κόρη του προέδρου Τζόνσον, που μελετούσε το Βυζάντιο. Ήρθε στη διάλεξη με δύο σωματοφύλακες, δύο σκληρούς κυρίους που την πρόσεχαν. Μου εξήγησε ότι αγαπούν τη βυζαντινή ιστορία, γιατί είναι γεμάτη φόνους, και φαντάζει σαν σχολικό μάθημα (homework). Είχα το τακτ να μη της πω ότι, ως τότε, το ποσοστό των αμερικανών προέδρων που είχαν δολοφονηθεί ήταν πολύ μεγαλύτερο σε σχέση με τα χρόνια ύπαρξης των Η.Π.Α. από το ποσοστό των δολοφονημένων βυζαντινών αυτοκρατόρων στη διάρκεια της αυτοκρατορίας. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να δολοφονούν.

Γράφετε στο Βυζαντινό πολιτισμό ότι δεν υπήρχε θανατική ποινή στο Βυζάντιο.

Όντως, δεν σκότωναν. Και η μεγάλη διαφορά φαίνεται στους πρώτους χρόνους. Όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έγινε χριστιανική, μία από τις βασικότερες αλλαγές ήταν να σταματήσουν οι μονομαχίες, να μη πετούν πια ανθρώπους στα λιοντάρια, κι όλα τα σχετικά. Η αυτοκρατορία έγινε πολύ πιο ανθρωπιστική. Και πάντα, απέφευγαν όσο μπορούσαν τη θανατική ποινή. Κατά καιρούς, κάποιοι αυτοκράτορες κατέφευγαν σε αυτή, αλλά οι περισσότεροι χρησιμοποιούσαν ως εσχάτη τιμωρία, μια μέθοδο που σήμερα μας φαίνεται αποτρόπαια: τον ακρωτηριασμό κάποιας μορφής. Αλλά μου φαίνεται, ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα προτιμούσαν να τους κόψουν π.χ. ένα χέρι, παρά να τους θανατώσουν.

Υπάρχει εδώ και καιρό ένας διάλογος ανοικτός στην Ελλάδα. Υπάρχουν σύγχρονοι Έλληνες διανοούμενοι που υποστηρίζουν ότι το Βυζάντιο δεν αξίζει να μελετηθεί ιδιαίτερα, ότι δε δημιούργησε τίποτε, ότι είχε σχολιαστές των γραφών κι όχι διανοούμενους. Με μια φράση «δεν ήταν και τίποτε αξιομνημόνευτο».

Νομίζω ότι αυτοί οι Έλληνες είναι πολύ άδικοι με τους βυζαντινούς τους προγόνους. Δεν ήταν μια κοινωνία χωρίς διανοούμενους αρκεί να δεις τη δουλειά και την πρόοδο της βυζαντινής ιατρικής. Μπορεί να μη συμπαθεί κάποιος τη θρησκεία, αλλά μερικοί από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς όπως οι Καπαδόκες πατέρες, και πολλοί ακόμη, ως το Γρηγόριο τον Παλαμά, ήταν άνθρωποι μοναδικής πνευματικότητας... Υπήρχε έντονη διανόηση και πνευματική ζωή στο Βυζάντιο. Κυρίως δε, στο τέλος των βυζαντινών χρόνων, π.χ. στην Παλαιοντολόγεια περίοδο. Είναι αρκετά περίεργο πως, την ώρα που η αυτοκρατορία συρρικνώνονταν η διανόηση ήταν πιο ανθηρή από ποτέ.

Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι δεν είχε τέχνη.

Τότε αυτοί δεν πρέπει να ξέρουν τίποτε από τέχνη. Η βυζαντινή τέχνη ήταν από τις μεγαλύτερες σχολές τέχνης παγκοσμίως. Κανένας αρχαίος Έλληνας δε θα μπορούσε να χτίσει την Αγία Σοφία, αυτό απαιτούσε πολύ βαθιά τεχνική γνώση. Κάποιοι, ξέρετε, υποστηρίζουν, ότι η βυζαντινή τέχνη είναι στατική. Δεν ήταν καθόλου στατική, αλλά ήταν μια σχολή τέχνης από τις σημαντικότερες στον κόσμο, που όσο περνά ο καιρός εκτιμάται όλο και περισσότερο, κι όσοι έλληνες διανοούμενοί σας λένε ότι το Βυζάντιο δε δημιούργησε τίποτε, είναι τυφλοί.

Άρα, όσοι χαρακτηρίζουν «απλή μίμηση κι αντιγραφή» τη βυζαντινή τέχνη, μάλλον σφάλλουν.

Αν κάνεις κάτι άριστα, μπορείς να το επαναλάβεις άριστα. Αλλά υπήρχαν πάντα διαφορές. Βλέποντας μια εικόνα, μπορούμε τη χρονολογήσουμε αν ήταν όλες ίδιες αυτό δε θα συνέβαινε. Υπάρχουν συγκεκριμένες παραδόσεις που διατηρούνταν, αλλά η τέχνη αυτή παρουσιάζει μεγάλες διαφορές από αιώνα σε αιώνα. «Κόλλησε» και παρέμεινε η ίδια μετά την πτώση της Τουρκοκρατίας, διότι έλειπαν από τη χώρα σας οι φωτισμένοι χορηγοί.* Η τέχνη των Παλαιολόγων είναι πολύ διαφορετική από την Ιουστινιάνεια. Φυσικά, είχε και αναλογίες, αλλά δεν ήταν μιμητική. Τα πράγματα είναι απλά: οι άνθρωποι που κατατρέχουν το Βυζάντιο ποτέ δεν το μελέτησαν, ξεκίνησαν με προκαταλήψεις εναντίον του. Δε γνωρίζουν τι κατόρθωσε, τι επετεύχθη.

Υποστηρίζεται από ορισμένους ότι το Βυζάντιο δεν ήταν Ελληνικό και δεν αποτέλεσε κανενός είδους συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας. Δεν είχε δημοκρατία, ή έστω δημοκρατικούς θεσμούς.

Δε νομίζω ότι οι σύγχρονοι Έλληνες είναι περισσότερο Έλληνες από τους βυζαντινούς. Μέσα στο χρόνο, μες στους αιώνες, οι φυλές δε μένουν καθαρές, υπάρχουν όμως ορισμένα χαρακτηριστικά των πολιτισμών που παραμένουν εθνικά. Οι βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα που άλλαξε λίγο, αλλά οι γλώσσες αλλάζουν ενδιαφέρονταν για τη φιλοσοφία και τη φιλοσοφική ζωή πάρα πολύ, ήταν μεν υπήκοοι ενός αυτοκράτορα, αλλά αυτός ο αυτοκράτορας έπρεπε να φέρεται σωστά, γιατί γίνονταν εύκολα λαϊκές εξεγέρσεις. Το χειρότερο που θα μπορούσαν να πουν για το Βυζάντιο είναι πως ήταν, μάλλον, ένα γραφειοκρατικό κράτος. Όμως είχε μια πολύ μορφωμένη γραφειοκρατία, πολύ πιο μορφωμένη από τους γραφειοκράτες του σημερινού κόσμου. Και, τι εννοείτε με τη λέξη «δημοκρατία»; Ήταν όλη η αρχαία Ελλάδα δημοκρατική; Όχι. Θα έλεγα στους Έλληνες που υποστηρίζουν κάτι τέτοιο, να διαβάσουν την ίδια τους την ιστορία, ειδικότερα της κλασσικής Ελλάδας. Εκεί, θα βρουν πολλά να κατακρίνουν... Ποτέ μου δεν κατάλαβα τι ακριβώς σημαίνει «δημοκρατία». Στα περισσότερα μέρη του κόσμου σήμερα, δημοκρατία σημαίνει να σε κυβερνούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, οι εφημερίδες, η τηλεόραση. Διότι, είναι θεμιτό να έχουμε αυτό που ονομάζεται «λαϊκή ψήφος» αλλά, από τη στιγμή που οι άνθρωποι δεν μπορούν να κρίνουν μόνοι τους κι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στο σύγχρονο κόσμο που δε σκέφτονται τότε μεταφέρουν την εξουσία στα χέρια όσων κατέχουν τα ΜΜΕ, οι οποίοι, με τη δύναμη που έχουν, θα έπρεπε να επιλέξουν το δύσκολο δρόμο και να μορφώσουν όλο τον κόσμο. Πολλοί εξ αυτών, όχι όλοι ευτυχώς, είναι ανεύθυνοι. Δημοκρατία μπορεί να υπάρξει μόνον εάν έχουμε ένα υψηλής μόρφωσης κοινό. Σε μία πόλη σαν την αρχαία Αθήνα υπήρχε δημοκρατία χωρίς να σκεφτόμαστε πως περνούσαν οι σκλάβοι ή οι γυναίκες, διότι οι άνδρες είχαν όλοι πολύ καλή μόρφωση. Συνήθως δεν εξέλεγαν τους κυβερνήτες τους, τραβούσαν κλήρο, σα να το άφηναν στα χέρια του Θεού καμία σχέση με τη βουλή των κοινοτήτων.

Υπήρχε κοινωνικό κράτος στο Βυζάντιο;

Η Εκκλησία έκανε πολλά για τους ανθρώπους. Το Βυζάντιο είχε πλήρη κοινωνική αίσθηση. Τα νοσοκομεία ήταν πολύ καλά, όπως και τα γηροκομεία, τα οποία ανήκαν κυρίως στην Εκκλησία, αλλά όχι μόνο σε αυτήν υπήρχαν και κρατικά. Ας μη ξεχνάμε ότι ένας από τους πιο υψηλόβαθμους αξιωματούχους του κράτους ήταν ο Ορφανοτρόφος. Σίγουρα η Εκκλησία έπαιξε βασικό κοινωνικό ρόλο. Δεν ήταν απλά ένα καθεστώς ερημιτών που κάθονταν στο Άγιον Όρος ήταν κι αυτό, αλλά υπήρχε ένα σύστημα από μοναστήρια στις πόλεις. Τα μοναστήρια φρόντιζαν τους Οίκους για τους γέροντες, των οποίων οι μοναχοί μόρφωναν τη νεολαία κυρίως τα αγόρια γιατί τα κορίτσια μορφώνονταν στο σπίτι και τα περισσότερα παρείχαν πολύ καλή μόρφωση. Τα κορίτσια του Βυζαντίου είχαν πολλές φορές καλύτερη παιδεία διότι «απολάμβαναν» περισσότερη ιδιωτική, προσοχή. Νομίζω ότι η βαθμολογία που θα δίναμε στο κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, στο Βυζάντιο είναι ιδιαίτερα υψηλή.

Και η παιδεία τους, κατά το Μέγα Βασίλειο, όφειλε να στηρίζεται στον Όμηρο, τον «διδάσκαλο των αρετών».

Ήταν γνώστες της αρχαίας ελληνικής Γραμματείας. Είναι αξιομνημόνευτο, ωστόσο, ότι δεν έδιναν μεγάλη σημασία στους Αττικούς Τραγωδούς, αλλά στους λοιπούς ποιητές. Υπάρχει η διάσημη ιστορία μιας ελκυστικής κυρίας, φίλης ενός αυτοκράτορα, που μας διηγείται η Άννα Κομνηνή. Την ώρα που η κυρία περνούσε, κάποιος της φώναξε έναν ομηρικό στίχο, που μιλούσε για την Ελένη στην Τροία, κι εκείνη κατάλαβε το υπονοούμενο. Δεν υπήρχε κανείς λόγος να της εξηγήσει κάποιος, ποιανού ήταν οι στίχοι. Όλα ανεξαιρέτως τα αγόρια και τα κορίτσια ήξεραν τον Όμηρο. Η Άννα Κομνηνή δεν εξηγεί ποτέ τα σημεία στα οποία αναφέρεται στον Όμηρο, όλοι οι αναγνώστες της τα γνώριζαν.

Αμόρφωτοι, δεν υπήρχαν στο Βυζάντιο;

Άλλα ήταν τα προβλήματα της βυζαντινής γραμματείας. Ήταν τόσο καλοί γνώστες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας ώστε επηρεάστηκαν στη διαμόρφωση της γλώσσας. Πολλοί ιστορικοί ήθελαν να γράψουν σαν τον Θουκυδίδη, δεν ήθελαν να γράψουν στη γλώσσα που τους ήταν πιο φυσική αλλά στην αρχαία. Η μεγάλη τραγωδία των βυζαντινών γραμμάτων ήταν η εξάρτησή της από την κλασσική γραμματεία. Όχι γιατί δεν γνώριζαν αρκετά, αλλά γιατί γνώριζαν πολύ περισσότερα από όσα ήταν απαραίτητα, για το δικό τους «δημιουργικό» καλό.

Θα θέλατε να ζείτε στο Βυζάντιο;

Δεν ξέρω αν προσωπικά θα ταίριαζα στην εποχή του Βυζαντίου. Αν ζούσα τότε, σκέφτομαι ότι θα αναπαυόμουν σε κάποιο μοναστήρι, ζώντας, όπως πολλοί μοναχοί ζούσαν, μια ζωή διανοούμενου, χωμένος στις θαυμάσιες βιβλιοθήκες που διέθεταν. Δε νομίζω πως θα ήθελα μια ζωή στη βυζαντινή πολιτική, αλλά, είναι πολύ δύσκολο να βρεις μια περίοδο στην παγκόσμια ιστορία στην οποία θα ήθελες να ζήσεις... Όλα εξαρτώνται από το πολίτευμα, την κοινωνία, την τάξη στην οποία γεννιέσαι. Θα ήθελα να ζω στη Βρετανία του 18ου αιώνα αν είχα γεννηθεί αριστοκράτης, αλλιώς δε θα μου άρεσε καθόλου. Είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί το ερώτημά σας.

Η κατάσταση στη Βαλκανική σας ανησυχεί;

Με ενδιαφέρουν πολύ τα Βαλκάνια, είναι ένα μέρος του κόσμου που με «συντροφεύει» πολλά χρόνια, κι έτσι, φυσικά, και ενδιαφέρομαι και θλίβομαι. Δεν γνωρίζω τι μπορεί να φέρει το μέλλον. Ένα από τα πράγματα που με ενοχλεί ελαφρώς στα γηρατειά μου, είναι ότι, θα ήθελα να γνωρίσω τι θα συμβεί σε συγκεκριμένα μέρη του κόσμου και κυρίως στα Βαλκάνια σε μερικά χρόνια. Η Ελλάδα θα προχωρήσει, και από τις υπόλοιπες Βαλκανικές χώρες μάλλον και η Βουλγαρία. Αλλά για τη Ρουμανία και την Γιουγκοσλαβία... νοιώθω απελπισμένος όταν σκέφτομαι το μέλλον τους...

Μήπως τα Βαλκάνια πληρώνουν την ιστορία τους, σήμερα;

Κατά κάποιο τρόπο, ναι. Είναι μεγάλο πρόβλημα να έχεις μεγάλη ιστορία. Διότι, έχεις πολύ περισσότερες μνήμες από ότι μπορείς να σηκώσεις. Είναι μια τραγωδία στην περιοχή αυτές οι μνήμες, διότι έχεις να νοιαστείς για πάρα πολλά. Δεν κυλούν εύκολα τα πράγματα, λόγω της αρχαίας, με βαθιές ρίζες, μνήμης. [...]

Πώς βλέπετε την Ορθοδοξία μες σε αυτό τον κύκλο;

Έχω μεγάλο σεβασμό για τα χριστιανικά δόγματα, και κυρίως για την Ορθοδοξία, διότι μόνον η Ορθοδοξία αναγνωρίζει πως η θρησκεία είναι μυστήριο. Οι ρωμαιοκαθολικοί κι οι προτεστάντες θέλουν να τα εξηγήσουν όλα. Είναι άσκοπο να πιστεύεις σε μία θρησκεία, θεωρώντας ότι αυτή η θρησκεία θα σε βοηθήσει να τα καταλάβεις όλα. Ο σκοπός της θρησκείας είναι ακριβώς για να μας βοηθάει να κατανοήσουμε το γεγονός ότι δε μπορούμε να τα εξηγήσουμε όλα. Νομίζω πως η Ορθοδοξία συντηρεί αυτό το πολύτιμο αίσθημα του μυστηρίου.

Μα, χρειαζόμαστε το μυστήριο;

Το χρειαζόμαστε, χρειαζόμαστε αυτήν τη γνώση που λέει πως στο σύμπαν υπάρχουν πολύ περισσότερα από αυτά που μπορούμε να κατανοήσουμε. Χρειαζόμαστε την διανοητική μετριοφροσύνη, κι αυτή απουσιάζει, ειδικά μεταξύ των Δυτικών Εκκλησιαστικών ανδρών.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό της σχέσης των ορθοδόξων με τους αγίους τους ο σεβασμός της ταπεινότητας. Πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι αρκετοί άγιοι ανακατεύτηκαν στην πολιτική ή άσκησαν πολιτική;

Όλοι όσοι θέλουν να επηρεάσουν άλλους ανθρώπους ασκούν πολιτική, και είναι πολιτικοί. Πολιτική σημαίνει να προσπαθείς να οργανώσεις την Πόλιν με ένα νέο τρόπο σκέψης. Οι άγιοι είναι πολιτικοί. Ποτέ δεν πίστεψα ότι μπορείς να διαχωρίσεις την πίστη προς τους Αγίους από τη διανόηση. Επιστρέφω σε όσα είπα για τις εκκλησίες. Από τη στιγμή που προσπαθείς να εξηγήσεις τα πάντα, καταστρέφεις ουσιαστικά αυτό που θα έπρεπε να αποτελεί την ανθρώπινη διαίσθηση, αυτή που συνδέει τη διανόηση με τους αγίους και την αίσθηση του Θεού.

Διανόηση, πολιτική και πίστη στα Θεία, λοιπόν, μπορούν να βαδίζουν μαζί;

Αποτελεί παράδειγμα η πόλη σας, η Θεσσαλονίκη. Ήταν πολύ φημισμένη για τους διανοητές της, ειδικά στα ύστερα βυζαντινά χρόνια. Αλλά είχε και βοήθεια από τους στρατιωτικούς της που, όπως ο Άγιος Δημήτριος, που έρχονταν να τη σώσουν στη σωστή στιγμή. Η πίστη στους Αγίους σου δίνει κουράγιο να υπερασπιστείς την πόλη από τις επιθέσεις, όπως έκανε κι ο Αη Δημήτρης.

Πώς βλέπετε τις άλλες εκκλησίες;

Η ρωμαιοκαθολική εκκλησία ήταν πάντα και πολιτικό ίδρυμα, εκτός από θρησκευτικό, και πάντα ενδιαφερόταν για το νόμο. Πρέπει να θυμόμαστε πως, όταν η ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατέρρευσε στη Δύση και ήρθαν τα βαρβαρικά βασίλεια, οι Ρωμαίοι άρχοντες χάθηκαν αλλά οι εκκλησιαστικοί άνδρες παρέμειναν, κι ήταν κι οι μόνοι με ρωμαϊκή μόρφωση. Οπότε, αυτοί χρησιμοποιήθηκαν από τους βάρβαρους βασιλείς για να εφαρμόσουν το νόμο. Έτσι, η Δυτική Εκκλησία «ανακατεύτηκε» με το νόμο. Τον βλέπεις το νόμο στη ρωμαιοκαθολική Εκκλησία: θέλει να είναι όλα νομικά κατοχυρωμένα. Στο Βυζάντιο και είναι ενδιαφέρον πώς μετά την τουρκική κατάκτηση τα υποστρώματα παραμένουν η Εκκλησία ενδιαφέρεται μόνον για τον Κανόνα, το νόμο των γραφών. Δεν έχει την επιθυμία να καθορίσει τα πάντα. Στις δυτικές Εκκλησίες που αποσχίστηκαν από τη ρωμαιοκαθολική, η ανάγκη του νόμου, του απόλυτου καθορισμού, έχει κληρονομηθεί. Εχει πολύ ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς και μελετώ εδώ και καιρό το διάλογο ανάμεσα στην Αγγλικανική Εκκλησία του 17ου αιώνα και την Ορθόδοξη. Οι Αγγλικανοί ήταν ιδιαίτερα ανάστατοι διότι δεν μπορούσαν να καταλάβουν τι πίστευαν οι Ορθόδοξοι σχετικά με την μεταβολή του οίνου και του άρτου σε αίμα και σώμα. Οι Ορθόδοξοι έλεγαν «είναι μυστήριο, που δεν μπορούμε να κατανοήσουμε. Πιστεύουμε ότι γίνεται, αλλά το πώς δεν το γνωρίζουμε». Οι Αγγλικανοί όπως κι οι ρωμαιοκαθολικοί ήθελαν μια καθαρή εξήγηση. Αυτή είναι η τυπική διαφορά των Εκκλησιών και γι' αυτό ακριβώς αγαπώ τους Ορθοδόξους.

Τι γνώμη έχετε για τους νεοέλληνες;

Υπάρχει ακόμη ζωντανή στο λαό αυτή η γρήγορη κατανόηση των πραγμάτων και των καταστάσεων. Υπάρχει έντονη επίσης, η άλλη ποιότητα των Βυζαντινών: η ζωηρή περιέργεια. Και οι νεοέλληνες έχουν, όπως είχαν κι οι Βυζαντινοί, αντίληψη της σημασίας τους στην ιστορία του πολιτισμού. Όλα αυτά δείχνουν μία ιστορική ενότητα, άλλωστε κανείς λαός δεν διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά του απείραχτα. Πολλά εξαρτώνται από τη γλώσσα, που είναι ο καλύτερος τρόπος συντήρησης της παράδοσης. Η γραμματεία του Βυζαντίου πληγώθηκε από τη σχέση της με την αρχαία γραμματεία. Ευτυχώς, οι νεοέλληνες έχουν τη δημοτική που επέτρεψε στην νεοελληνική γραμματεία να προχωρήσει, να εξελιχθεί μ' έναν τρόπο που οι βυζαντινοί δεν κατάφεραν, με εξαίρεση την κρητική λογοτεχνία και το Διγενή. Τα μεγάλα βυζαντινά αριστουργήματα ήταν μάλλον λαϊκά.

...Βόλτα στον Κήπο και Ιστορίες Ποίησης**

Πρωτογνώρισα το Σεφέρη όταν ήμουν στην Ελλάδα, αμέσως μετά τον πόλεμο. Όταν ήρθε πρεσβευτής στο Λονδίνο, τον έβλεπα πολύ συχνά. Εκείνη την εποχή, περνούσα πολύ καιρό σε ένα νησί στη Δυτική Ακτή της Σκωτίας, με πολύ μαλακό κλίμα λόγω του Ρεύματος του Κόλπου. Μια αλέα με φοινικιές οδηγούσε στο σπίτι μου. Ήρθε κι έμεινε μαζί με τη γυναίκα του. Ο καιρός ήταν υπέροχος, όπως συμβαίνει συχνά εκεί, και μου είπε «Είναι πιο όμορφα κι από τα ελληνικά νησιά» κάτι πολύ ευγενικό εκ μέρους του. Είχαμε τακτική αλληλογραφία μέχρι το θάνατό του... Όταν έφυγε από το Λονδίνο για την Αθήνα, μου χάρισε την κάβα του, μια κάβα αποτελούμενη αποκλειστικά από ούζο και ρετσίνα. Ακόμη δεν έχω πιει όλο το ούζο, έχω... Είχε πει ότι "Οι Κέλτες είναι οι ρωμιοί του Βορρά", ναι, το διασκέδαζε να κάνει τέτοια σχόλια. Αν κι εδώ έχει αρκετό δίκαιο...

Ο Καβάφης είναι από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου, και μάλιστα πρωτότυπος... Εκείνον που δε μπορώ να διαβάσω είναι ο Καζαντζάκης, τον γνώριζα προσωπικά, αλλά δεν μπορώ να τον διαβάσω, ποτέ δε μου άρεσε για να είμαι ειλικρινής. Μ' αρέσει ο Ελύτης και πότε πότε βρίσκω κάτι σημαντικό στο Σικελιανό. Τους νεώτερους δεν τους γνωρίζω, σταμάτησα να παρακολουθώ, κι όπως ξέρετε ανήκω σε μια πολύ παλιά γενιά.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

*Οι βυζαντινοί αγιογράφοι δε μας είναι γνωστοί, διότι ο δημιουργός του ναού θεωρούνταν ο χορηγός, εκείνος που έδινε τα χρήματα και βεβαίως είχε άποψη επί του συνόλου. Σε ελάχιστες περιπτώσεις γνωρίζουμε το όνομα ενός αγιογράφου ή αρχιτέκτονα, στους έντεκα αιώνες του Βυζαντίου, αλλά σχεδόν πάντα μας είναι γνωστό το όνομα του χορηγού.

**Ο σερ Στήβεν μας ξενάγησε στον κήπο του σπιτιού του, μετά τη συνέντευξη, μιλώντας ελεύθερα, για τους αγαπημένους Έλληνες φίλους του. Η κουβέντα ήταν σχεδόν ολόκληρη «off the record», εκτός των αποσπασμάτων που δημοσιεύονται εδώ, τα οποία εν γνώσει του ειπώθηκαν «on camera», καθώς μας έδειχνε το αρχαιότερο δέντρο του κήπου του.

Πηγή: users.uoa.gr