iEpikaira

Γιώργος Σ. Ατσαλάκης

Η αίσθηση ότι το μπλοκ των ανερχόμενων δυνάμεων των BRICS θα μπορούσε να σπάσει την αμερικανική ηγεμονία επανέρχεται περιοδικά στη διεθνή συζήτηση. Ωστόσο, η πρόσφατη εμπειρία της διεύρυνσης και των κορυφαίων συναντήσεων, αποδεικνύει ότι το μέγεθος δεν αντιστοιχεί αυτόματα στη συνοχή και αυτός είναι ο βασικός λόγος που, παρά τις υψηλές προσδοκίες, οι BRICS δεν μετασχηματίζουν το διεθνές σύστημα.

Η ομάδα των «BRICS» των πέντε ιδρυτικών μελών, πέρασε σε μια ευρύτερη συμμαχία με πρόσθετα κράτη (μεταξύ των οποίων η Ιράν, η Αίγυπτος, η Αιθιοπία, τα ΗΑΕ και πρόσφατα η Ινδονησία) σε μια προσπάθεια να διευρύνει την επιρροή του Παγκόσμιου Νότου και να προωθήσει εναλλακτικές θεσμικές λύσεις. Στα χαρτιά, μια εντατικοποιημένη BRICS φαίνεται σαν βασικό υλικό για την «αναδιανομή» της παγκόσμιας τάξης. Αλλά στην πράξη όμως προκύπτουν τρεις θεμελιώδεις παράγοντες που ακυρώνουν ή τουλάχιστον φρενάρουν αυτό το σενάριο.

1. Η διαφοροποίηση συμφερόντων είναι δομική και όχι συγκυριακή: Τα μέλη των BRICS ενώνονται από την απογοήτευση απέναντι σε συγκεκριμένες πτυχές της υπάρχουσας τάξης (περιλαμβανομένης της διαχείρισης θεμάτων όπως το χρέος, η ενεργειακή πολιτική ή ο ρόλος του δολαρίου). Ωστόσο, αυτό το κοινό αίσθημα δεν μεταφράζεται σε ομοιογενή συμφέροντα γεωστρατηγικής και οικονομικής πολιτικής. Η Κίνα και η Ρωσία προωθούν λύσεις που, στην ουσία, αμφισβητούν την ηγεμονία των ΗΠΑ (π.χ. εναλλακτικά συστήματα πληρωμών και ενίσχυση συναλλαγματικής χρήσης μη-δολαρίου). Αντίθετα, χώρες όπως η Ινδία, η Βραζιλία ή η Νότια Αφρική αναζητούν κυρίως «αυτονομία» και ισορροπία, όχι την αντικατάσταση της αμερικανικής τάξης με κινεζική/ρωσική ηγεμονία. Η σύνθετη, και συχνά ανταγωνιστική, γεωπολιτική σύνθεση καθιστά δύσκολη την κοινή δράση σε θέματα που απαιτούν υψηλό βαθμό εμπιστοσύνης και υλοποίησης.

2. Οικονομικές αλληλεξαρτήσεις και το «δολάριο» ως κανόνας: Παρά τη ρητορική για απο-δολαριοποίηση, πολλές οικονομίες των BRICS εξακολουθούν να εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από την πρόσβαση στις αγορές και το χρηματοπιστωτικό σύστημα των ΗΠΑ, είτε μέσω εξαγωγών, είτε μέσω επενδύσεων, είτε μέσω διεθνών κεφαλαίων. Ο ρόλος του δολαρίου ως μέσου συναλλαγής και αποθεματικού είναι ακόμη κυρίαρχος σε πολλές διαστάσεις του διεθνούς εμπορίου, και η αλλαγή αυτού του καθεστώτος απαιτεί δεκαετίες θεσμικής εμπιστοσύνης και τεχνοοικονομικής υποδομής (π.χ. εναλλακτικά διασυστημικά συστήματα πληρωμών). Αυτό το δομικό στοιχείο περιορίζει την πρόθεση πολλών κυβερνήσεων να ρισκάρουν άμεσα την οικονομική πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ. Είναι ένα ισχυρό όπλο «εμπλοκής» που εξηγεί γιατί, ακόμη κι όταν επιδοκιμάζουν ρητορικά τις ΗΠΑ, στην πράξη δεν ακολουθούν ριζικά μέτρα.

3. Ηγετικά κενά, τεχνοκρατικά όρια και περιφερειακές αντιφατικότητες: Η επέκταση των χωρών των BRICS έφερε στο τραπέζι κράτη με διαφορετικά καθεστώτα, οικονομικές δομές και περιφερειακές προτεραιότητες. Η είσοδος κρατών-παραγωγών ενέργειας (π.χ. χώρες του Κόλπου) ενισχύει το «οικονομικό βάρος» του μπλοκ, αλλά ταυτόχρονα εισάγει και λογικές που συγκρούονται με την ανάγκη για πολιτική συνοχή απέναντι στη Δύση. Σε πρόσφατες κρίσιμες συναντήσεις, η τελική ανακοίνωση συχνά «αποδυναμώνεται» από επιφυλάξεις ή απουσίες, και οι διακηρύξεις παραμένουν γενικές. Το αποτέλεσμα είναι ένα μπλοκ πιο ευρύ, υποκειμενικά ισχυρότερο στο μέγεθος, αλλά διοικητικά και πολιτικά πιο αδύναμο ως συλλογική οντότητα.

Δεν πρέπει να υποτιμάται η στρατηγική αξία που προκύπτει από την διεύρυνση. Σε επίπεδο φυσικών πόρων και πλούτου σε ενέργεια, το μπλοκ πλέον συγκεντρώνει σημαντικά αποθέματα και δυνατότητες διαπραγμάτευσης, στοιχείο που, αν χρησιμοποιηθεί συγκροτημένα, μπορεί να μεταβάλει τμήματα της αγοράς ενέργειας και εμπορίου. Aναλύσεις αγορών επισημαίνουν την πιθανή αναδιανομή επιρροής στην ενέργεια και τις πρώτες ύλες που προσφέρει η συμμετοχή χωρών παραγωγής πετρελαίου.

Επιπλέον, η διεύρυνση δημιουργεί δικτύα συνεργασίας (εμπορικά, χρηματοοικονομικά, πολιτιστικά) που μπορούν να λειτουργήσουν ως «πλατφόρμες» αντίδρασης στις πολιτικές απομονωτισμού ή μονομέρειας, δηλαδή, υποκατάστατα και διαδρομές συνεργασίας που δεν υπήρχαν πριν.

Στην πράξη όμως αυτά δεν είναι αρκετά διότι στην παγκόσμια πολιτική, η συνοχή και η ικανότητα ταχείας, αποτελεσματικής και αμοιβαία δεσμευτικής δράσης υπερτερούν του μεγέθους. Μια ομάδα με 10 μέλη που διχάζεται δεν παρουσιάζει πάντοτε μεγαλύτερη ισχύ από μια μικρότερη αλλά ενιαία συμμαχία. Η εμπειρία των τελευταίων συνεδρίων των BRICS δείχνει ότι, όταν έρχονται κρίσιμες αποφάσεις (νομίσματα, χρηματοπιστωτικές υποδομές, στρατιωτικές εγγυήσεις), οι διαφορετικές προτεραιότητες και οι αμοιβαίες επιφυλάξεις μεγεθύνονται και το αποτέλεσμα είναι στασιμότητα, και όχι ανατροπή.

Η ομάδα BRICS έχει μεταβληθεί καθώς έγινε ευρύτερη και πιο σημαντική σε συγκεκριμένους τομείς (ενέργεια, πρώτες ύλες, δικτύωση χωρών του Παγκόσμιου Νότου) αλλά δεν αποτελεί σήμερα το στιβαρό «αντίβαρο» προς την Δύση, που μερικοί προέβλεπαν. Η πραγματική πρόκληση για το μπλοκ είναι η μετάβαση από συλλογικές δηλώσεις και συμβολικές πράξεις σε δεσμευτικές, λειτουργικές δομές συνεργασίας που θα αποδείξουν εμπιστοσύνη μεταξύ των μελών για λειτουργική και τεχνοκρατική συνοχή. Μέχρι να τα αποκτήσουν, το διεθνές σύστημα θα παραμείνει, παρά τις αναταράξεις, δομημένο γύρω από δυνάμεις που συνεχίζουν να επιδεικνύουν υψηλότερο βαθμό ενότητας και θεσμικής ανθεκτικότητας.

Για αρκετά χρόνια ο λόγος των αναλυτών συγκέντρωνε τη σκέψη γύρω από την ύπαρξη ενός νέου άξονα που θα αμφισβητούσε την ηγεμονία των ΗΠΑ, με κύριους υποστηρικτές τη Ρωσία, την Κίνα και το Ιράν. Η τρέχουσα εξέλιξη όμως αποκαλύπτει μια διαφορετική πραγματικότητα: το Ιράν, που συχνά παρουσιάζεται ως κεντρικός παίκτης αυτού του άξονα, υφίσταται έντονη στρατιωτική πίεση, ενώ οι φερόμενοι σύμμαχοί του επιλέγουν στον μεγαλύτερο βαθμό να μην παρέμβουν ενεργά. Η μη άμεση εμπλοκή της Ρωσίας και της Κίνας και η συγκρατημένη σιωπή χωρών όπως η Ινδία, η Βραζιλία και η Νότια Αφρική υποδηλώνουν ότι η «συμμαχία» των BRICS δεν διαθέτει την ομοιογένεια ή την ικανότητα συλλογικής δράσης που κάποιοι προβλέπουν.

Η ισχύς δεν μετριέται αποκλειστικά με τα οπλικά μέσα, αλλά κεντρικό ρόλο παίζει ο έλεγχος κρίσιμων διεθνών διαύλων εμπορίου και ενέργειας. Τώρα, το αμερικανικό ναυτικό διατηρεί καθοριστική παρουσία στο Στενό του Ορμούζ, απ’ όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας ροής πετρελαίου, και διατηρεί επίσης στρατηγική ισχύ κοντά σε άλλα κομβικά σημεία (Στενό της Μαλάκκα, Διώρυγα του Σουέζ, Στενό του Γιβραλτάρ, Διώρυγα του Παναμά). Όποιος ελέγχει αυτές τις «αρτηρίες» του παγκόσμιου εμπορίου αποκτά αποφασιστικό πλεονέκτημα στη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης. Αυτή την ικανότητα, επί του παρόντος, φαίνεται να την κατέχουν οι ΗΠΑ όπου εκτός ότι διαθέτουν την πρώτη αεροπορία στον κόσμο, η επόμενη δεύτερη μεγαλύτερη αεροπορία του κόσμου είναι η αεροπορία του ναυτικού της με τα 11 αεροπλανοφόρα.

Το Ιράν στέλνει το 87% του πετρελαίου του στην Κίνα, ενώ η Βενεζουέλα αποστέλλει, από την άλλη πλευρά, πάνω από 50% προς την Κίνα. Οι ΗΠΑ ασκούν επιρροή στην Κίνα μέσω τόσο της Βενεζουέλας όσο και του Ιράν η οποία θα εκδηλωθεί κατά την συνάντηση των δυο ηγετών στα τέλη Μαρτίου.

[iEpikaira: Συμφωνούμε ότι οι BRICS δεν έχουν ακόμη φανερούς κοινούς βηματισμούς -και υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να μην τους αποκτήσουν ποτέ-, αλλά είναι κάτι παραπάνω από σίγουρο ότι συγκεκριμένες δυνάμεις των BRICS παρέχουν σημαντική παρασκηνιακή βοήθεια στο Ιράν, χωρίς αυτό να γίνεται γνωστό... ειδικά από τα φιλοδυτικά Μέσα.]

*Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης, Εργαστήριο Επιστημονικών. Δεδομένων liberal.gr

China’s dual-track response to the US–Israeli war on Iran reflects a broader geopolitical and economic strategy that stretches from the battlefield to the global financial system.

Pepe Escobar

China is officially responding on two parallel tracks to the Epstein Syndicate – or US-Israeli – war on Iran via a diplomatic spokesman and a military spokesman.

Translation: China sees the war both as an extreme political/diplomatic tension and a military threat.

China’s military spokesman, a People's Liberation Army (PLA) colonel, speaks with metaphors. It was he who said explicitly that the US is “addicted to war”, with only 250 years of History and only 16 years of peace.

He clearly positions the US as a global threat. And clearly, also as a moral (italics mine) threat.

Chinese President Xi Jinping is firmly focused on establishing a long-lasting connection between Marxism and Confucianism.

The key contribution of Confucius to political thinking is the precise use of language. Only the one who speaks with precise metaphors and moral weight is able to govern a nation.

So China is carefully developing a steady moral and ethical criticism of the American war of choice on Iran. Stressing how this is the attack of a nation that has lost its moral compass.

The Global South totally understands the message.

Additionally, facts on the battlefield show how China has also changed the rules of war in Iran.

The Iranian grid is now fully connected to the BeiDou satellite system. That explains how Iran now strikes with precision, and every move by the US-Israeli combo faces a China-tech Digital Wall (over 40 BeiDou satellites in orbit). That accounts for excellent Iranian missile accuracy and increased resistance to jamming.

As part of their 25-year Comprehensive Strategic Partnership, China has also supplied Iran with long-range radars, integrated with satellite systems. The key takeaway is Iran’s now much shorter response time compared to the 12-day war.

Russia has helped on a parallel track, allowing Iran to apply in spades what Russia learned in Ukraine about western systems such as Patriot and IRIS-T. It’s not only about mass-drone saturation tactics; it’s learning the Russian way of coordinating drone swarms with ballistic missile volleys. That’s exactly what’s in – devastating – effect in the latest stages of Operation True Promise IV.

Playing Go: It's all about the petroyuan

Now let’s focus on the crucial Strait of Hormuz gambit. The key move is Iran only allowing transit for oil tankers whose cargo has been settled in petroyuan. No dollars. No euros. Only yuan.

In fact, China had already started to end the Bretton Woods/petrodollar system in December 2022, when Beijing invited the Gulf Cooperation Council (GCC) petro-monarchies to trade oil and gas on the Shanghai Stock Exchange.

Now, couple all of the above with the Chinese 15th Five-Year-Plan, just discussed and approved in Beijing.

Talk about an in-depth systemic vision.

In a quite holistic way, Beijing planners set GDP growth at four percent; the digital economy advancing to 12.5 percent of GDP; green energy solutions at 25 percent; surface water quality at 85 percent; an avalanche of high-value patents; all that and more, equally tabled, with hard targets to be achieved and binding indicators all the way to 2030.

This means the Chinese are treating economy, energy security, ecology, education, and health care as if they are organs of the same fit body. That is how urbanization fuels productivity: a lot of investment in R&D fuels more and more patents; patents fuel the digital economy; and green energy solutions fuel strategic independence.

The latest Five-Year Plan conclusively shows how China is meticulously planning to be the leader of the coming tech future. And this goes way beyond 2030, all the way to mid-century.

It’s no wonder that smashing the petrodollar plays a key role in this process of changing the current system of international relations. Iran is now offering it on a plate to China, by replacing the petrodollar with the petroyuan in the most critical chokepoint on the planet, through which transits 20 percent of all global oil.

Iran’s play is not military; it’s financially (italics mine) nuclear. What makes it all easier is that Iran is already offering the model for the rest of the Global South to follow: nearly 90 percent of Tehran’s crude exports are settled in yuan via the CIPS payment system.

The Global South may eventually lock in the very simple model. Tehran is not saying the Strait of Hormuz is blocked. It’s blocked only to the hostile Epstein Syndicate – the US – and its minions trading in petrodollars. Shipping lanes are being turned in real time into political filters. As the Global South migrates to the petroyuan, the hegemonic petrodollar – since 1974 – drops dead.

By now, every trader on the planet knows how the petrodollar works. After the 1973 oil shock, the GCC and OPEC agreed in 1974 that oil could only be traded in US dollars.

Oil exporters must necessarily recycle their dollar profits back into US Treasury bonds and stocks. That reinforces the role of the US dollar as reserve currency; finances US tech investments; finances the industrial-military complex, and their Forever Wars; and most of all, de facto finances the - unpayable - US debt.

China, Russia, and Iran, as BRICS members, happen to be on the frontline of advancing alternative payment systems; crucially, that includes bypassing the petrodollar.

So this is way more than control of oil – the alleged rationale behind the shambolic, unplanned “excursion” (Trump terminology) into Iran.

For all practical purposes, the facts on the ground are already spelling Major Fail. It’s the counterpunch that is on a whole new level.

The IRGC goes Sun Tzu

Weaponizing the Strait of Hormuz is Sun Tzu, revised by Iran's Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Both a connectivity corridor – the Strait of Hormuz - and a currency – the yuan - are now weapons of imperial destruction. Who needs a nuclear bomb?

What’s at stake is the control of the global financial system – way beyond 2030, all the way to mid-century and beyond. What we are watching in real time is the Persians playing chess – in which they excel – but with elements of Chinese weiqi (“Go” in English).

Go is organic. When the little stones used in the game connect, they mold shape and long-term control across the entire board. In our case, the geopolitical/geoeconomic chessboard. It’s all about positioning, patience, accumulating advantages, and managing strategy.

That’s the “secret” of why the war on Iran now offers China the decisive move. Beijing has been shaping the chessboard for years with infinite patience: creating a set of multi-lateral institutions; playing a key role in BRICS and SCO; building the New Silk Roads (BRI); investing in alternative settlement systems; turbo-charging its diplomacy.

Go is extremely rational. If you shape the board correctly, you will not fail. The game plays itself. That’s where we are now. And that’s why the Imperial Vociferator, along with his sycophants, enablers, and vassals, is stunned and petrified: a prisoner of his own quagmire of hubris.

Source: https://thecradle.co/articles/how-iran-and-china-shaped-the-war-chessboard

Middle Corridor

Γιώργος Σ. Ατσαλάκης*

Βαθιές δομικές αλλαγές διαμορφώνουν σήμερα το γεωπολιτικό τοπίο της Ευρασίας καθώς η παραδοσιακή επιρροή της Μόσχας στο νότιο «μέτωπο» της, από τα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, διαμέσου των περιοχών του Νότιου Καυκάσου, έως τα κράτη της Κεντρικής Ασίας, έχει υποστεί σημαντική φθορά, ένα φαινόμενο που επιταχύνθηκε μετά το 2022 και την εισβολή στην Ουκρανία.

Συγχρόνως, η εσωτερική αποσταθεροποίηση και η διάβρωση της εξουσίας στο Ιράν πολλαπλασιάζουν τις ρωγμές στην παραδοσιακή τάξη πραγμάτων. Η συναπόθεση αυτών των μεταβολών απελευθερώνει μακροχρόνιες δυνατότητες διασύνδεσης και επιλογών κατεύθυνσης για τα κράτη της Κεντρικής Ασίας, καθώς τους επιτρέπει να αναζητήσουν νέους προσανατολισμούς, να διαφοροποιήσουν συμμαχίες και να αξιοποιήσουν εναλλακτικές υποδομές και δίκτυα, μειώνοντας βαθμιαία τη στενή εξάρτηση που επέβαλε το γεωγραφικό και ιστορικό πλαίσιο της μετα-σοβιετικής εποχής.

Καθώς οι χώρες της Κεντρικής Ασίας ξανασχεδιάζουν τις στρατηγικές τους επιλογές μακριά από τη ρωσική επιρροή, το Ιράν βλέπει τη λειτουργική του αξία ως διάδρομος να εκφυλίζεται. Η διεθνής απομόνωση του καθεστώτος, οι διπλωματικές του συγκρούσεις με τη Δύση και οι εσωτερικές του κρίσεις έχουν ουσιαστικά ακυρώσει την ικανότητά του να αξιοποιήσει την ευνοϊκή γεωγραφία του ως γρήγορη και ασφαλή οδό μεταφορών. Μια εξέλιξη με σαφές επιπτώσεις για τη διασύνδεση ολόκληρης της περιοχής.

Εάν το Ιράν μεταβληθεί εσωτερικά ή υπογράψει συμφωνία με τις ΗΠΑ, θα απελευθερωθεί μια νέα, γρήγορη αρτηρία διασύνδεσης: οι εμπορικές ροές από την Κασπία θα μπορούν να εκτραπούν προς τα νότια και να φτάσουν στα παγκόσμια εμπορικά δίκτυα μέσω ιρανικών λιμανιών στον Περσικό Κόλπο, μειώνοντας αποστάσεις, χρόνο μεταφοράς και κόστος, με σοβαρές γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες για τους υπάρχοντες διαδρόμους.

Πρόσφατα το Καζακστάν ανακοίνωσε την προσχώρησή του στις λεγόμενες Συμφωνίες του Αβραάμ. Ήταν μια κίνηση που, παρά τον συμβολικό της χαρακτήρα για ένα κράτος που έχει ήδη διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ από το 1992, φέρει πολλαπλές και βαθιές γεωστρατηγικές και οικονομικές προεκτάσεις και αναβιώνει τους Δρόμους του Μεταξιού

Η ταχέως μεταβαλλόμενη γεωπολιτική και οικονομική σημασία του Καζακστάν, μετατρέπει το κράτος ως κεντρικό κόμβο πρώτων υλών, ενέργειας, μεταφορών και ψηφιακής οικονομίας, αλλά και ως δοκιμαζόμενο πεδίο σε επίπεδο περιβαλλοντικό, κοινωνικό και διεθνούς ισορροπίας δυνάμεων. Όλα ξεκινούν από τη γεωγραφία και τη γεωλογία: παρότι το Καζακστάν θεωρούνταν «το μέσο του πουθενά», κρύβει τεράστια κοιτάσματα με κυρίαρχη την παραγωγή ουρανίου (περίπου 43–45% της παγκόσμιας πρωτογενούς παραγωγής), σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών (τουλάχιστον 15 μεγάλες θέσεις, και αναφορές για >5.000 ανεξερεύνητα κοιτάσματα σημαντικής αξίας) και πετρελαϊκά πεδία υψηλής απόδοσης όπως το Kashagan. Αυτή η συνύπαρξη «παλαιάς» (πετρέλαιο/αέριο) και «νέας» (ουράνιο, σπάνιες γαίες) ενέργειας τοποθετεί το Καζακστάν ως κρίσιμο παίκτη σε θέματα ενεργειακής ασφάλειας και τεχνολογικών αλυσίδων προμήθειας.

Σημαντική έμφαση δίνεται στον «μεσαίο διάδρομο» (Trans-Caspian International Transport Route) ως στρατηγικό υποκατάστατο της βόρειας σιδηροδρομικής οδού που πληγώθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η διαδρομή αυτή του Δρόμου του Μεταξιού (Κίνα → Καζακστάν → Θαλάσσια διάβαση Κασπίου → Αζερμπαϊτζάν → Γεωργία → Τουρκία → Ευρώπη) εμφανίζει ραγδαία αύξηση φορτίων: από 840.000 τόνους το 2021 σε 4,5 εκατ. τόνους μέχρι το τέλος του 2024 (αύξηση ~500% σε 3 χρόνια), με στόχο 10 εκατ. τόνους έως το 2030. Το ξηρό λιμάνι, στα σύνορα με την Κίνα, στην πόλη Khorgos, η Κίνα έχει το μεγαλύτερο «λιμάνι» μεταφόρτωσης ξηρού φορτίου από τα τραίνα της Κίνας στις φαρδύτερες ράγες των σιδηρόδρομων της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και θεωρεί την περιοχή ως ένα από τους σημαντικούς «Δρόμους του Μεταξιού», το οποίο αναδεικνύεται σε κρίσιμη υποδομή μεταφόρτωσης (trak-gauge μεταφορές, ανάστροφη φόρτωση κ.ά.) και βάσει στοιχείων του πρώτου εξαμήνου 2025 διακινήθηκαν δεκάδες εκατομμύρια τόνοι. Η λειτουργία του διαδρόμου έχει σαφές γεωπολιτικό αντίκτυπο καθώς απεξαρτάται από τη ρωσική διέλευση, προσφέρει στη Δύση ένα κανάλι εφοδιασμού χωρίς να διευκολύνει άμεσα τη Ρωσία και ταυτόχρονα θεωρείται από τη Μόσχα απειλή και από το Πεκίνο «γραμμή ζωής».

Παράλληλα, το Καζακστάν εξελίσσεται σε κόμβο ψηφιακής οικονομίας και κρυπτονομισμάτων. Η μετεγκατάσταση εξορυκτών Bitcoin μετά την κινεζική απαγόρευση οδήγησε σε μαζική εγκατάσταση εξοπλισμού και στην υιοθέτηση ενός ρυθμιστικού-επιχειρηματικού μοντέλου συνεργασίας, με το μοντέλο 70/30 όπου ξένοι επενδυτές χρηματοδοτούν αναβαθμίσεις παλαιών σοβιετικών σταθμών και το δίκτυο κρατά το 70% της ενέργειας, ενώ οι miners λαμβάνουν 30%. Το κράτος φορολόγησε και ενσωμάτωσε τη δραστηριότητα, με σημαντικά έσοδα (π.χ. 13,1 δισ. τένγκε στα πρώτα 9 μήνες του 2025) και πρωτοβουλίες όπως η δημιουργία Εθνικού Ταμείου Κρύπτο (1 δισ. $) από κρατικά και κατασχεθέντα περιουσιακά στοιχεία. Επιπλέον, πρωτοβουλίες όπως η «Neon Nomad Visa» και το Astana Hub (ειδική οικονομική ζώνη με μηδενικούς φόρους για τεχνολογικές εταιρείες) στοχεύουν στην προσέλκυση ταλέντων, επενδύσεων και την προώθηση εξαγωγών ΤΠΕ (από $50 εκατ. πριν πέντε χρόνια σε $1 δισ. έως το τέλος του 2025).

Το Καζακστάν ακολουθεί ενεργή, πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική («multectorism»), επιχειρώντας να εξισορροπήσει τις σχέσεις με Ρωσία, Κίνα και Δύση: συμφωνίες στρατηγικής συνεργασίας με τη Μόσχα συνδυάζονται με συμφωνίες ύψους δισεκατομμυρίων με αμερικανικές εταιρείες για κρίσιμα μέταλλα και τεχνολογία. Το παράδειγμα του προέδρου Τοκάγιεφ, που απέσυρε αναγνώριση από τα «ημιαυτόνομα» εδάφη και παράλληλα υπέγραψε μεγάλες συμφωνίες με ΗΠΑ, αποτυπώνει την προσπάθεια να διατηρηθεί η στρατηγική αυτονομία. Σημαντική μάχη εκτυλίσσεται και γύρω από τον σχεδιαζόμενο πρώτο εγχώριο πυρηνικό σταθμό: το δημοψήφισμα του 2024 έδωσε ναι στην προοπτική, ωστόσο η επιλογή αναδόχου (Rosatom, EDF, κινεζικά ή κορεατικά σχήματα ή διεθνές κονσόρτσιουμ) έχει βαριά γεωπολιτική σημασία, καθώς όποιος κτίσει τον σταθμό αποκτά μακροχρόνιο έλεγχο σημαντικού τμήματος ενεργειακής ασφάλειας.

Υπάρχουν όμως και μεγάλες αδυναμίες όπως η υδατική κρίση (πτώσεις στάθμης στην Κασπία πάνω από 2 μ. από το 2006, ιστορικά χαμηλά το 2025, ανάγκες εκβαθύνσεων σε λιμάνια όπως το Aktau) και η εξάρτηση από υδάτινους πόρους που ελέγχονται σε υψηλό βαθμό από άλλες χώρες (π.χ. ροή από ποτάμια που ελέγχονται από Ρωσία, Κίνα, Κιργιστάν). Η μείωση των υδάτινων αποθεμάτων και η τήξη παγετώνων φέρνει σοβαρούς κινδύνους στην αγροτική παραγωγή.

Ως προς την εσωτερική πολιτική, το «πρωτόκολλο Ρομπέν των Δασών» (νόμος για επιστροφή παράνομα αποκτηθέντων περιουσιακών στοιχείων) και η ανακατεύθυνση κεφαλαίων σε κοινωνικές υποδομές αποτελούν προσπάθεια αντιμετώπισης κοινωνικής δυσαρέσκειας και ανισοτιμιών: ρευστοποίηση περιουσιακών στοιχείων ολιγαρχών και δημιουργία Ταμείου Στήριξης Εκπαιδευτικής Υποδομής (άνω των 140 νέων σχολείων χρηματοδοτήθηκαν έως το τέλος του 2025). Παρά τις προσπάθειες όμως, ο πραγματικός κόσμος των πολιτών επιβαρύνεται (πληθωρισμός 2025 12,3%, αύξηση τιμών τροφίμων >13%), γεγονός που καθιστά την κοινωνική συνοχή ευάλωτη.

Το Καζακστάν έχει κατορθώσει να γίνει αναντικατάστατο ως μια «μπαταρία» για την πράσινη μετάβαση, δεξαμενή ουρανίου, κόμβος για crypto, και γέφυρα για παγκόσμιο εμπόριο. Όμως η επιτυχία αυτή στηρίζεται σε ευαίσθητους άξονες: γεωπολιτική ισορροπία μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, βιωσιμότητα υδατικών πόρων και αποδοχή/διαχείριση εσωτερικών ανισοτήτων. Σε αυτό το πλαίσιο, το μέλλον διαγράφεται ως διαρκές πείραμα επιβίωσης, με ισχυρές πιθανότητες επιτυχίας, αλλά και εξίσου σοβαρές παγίδες (περιφερειακή σύρραξη, εξάντληση φυσικών πόρων, κοινωνική έκρηξη).

Ο Πρόεδρος Κασίμ-Ζομάρτ Τοκάγεφ κατά την ομιλία του τον Ιανουάριο του 2026 στο Εθνικό Κουρλτάι φαίνεται ότι έχει λάβει υπόψη τις παραπάνω παραμέτρους του παγκόσμιου ρευστού περιβάλλοντος και την αναγκαιότητα της προσαρμογής και της βιώσιμης ανθεκτικότητας, διαθέτοντας την σοφία της χρονικής στιγμής που πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις και οι προσαρμογές. Οι μεταρρυθμίσεις που προτείνει αφορούν όλα τα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν την χώρα του: την γεωγραφία, την πολιτική, την οικονομία, την άμυνα, την τεχνολογία και τον πολιτισμό. Δυνατή χώρα είναι αυτή που έχει τους πόρους να αναπτυχθεί και την διορατική ηγεσία να καταλάβει ότι όταν τελειώνει ένα μεγάκυκλος, για να γεννηθεί ένας νέος, πρέπει να γίνουν ανατρεπτικές μακροχρόνιες, επίμονες και επίπονες αλλαγές σε όλους τους τομείς.

Είναι μια ιστορική στιγμή όπου η ηγεσία πρέπει να σταθμίσει όχι μόνο το κόστος της νίκης αλλά και το αντίτιμο μιας ατελούς αποτυχίας. Ένας πρόεδρος πρέπει να πλάθει τον εαυτό του ανάλογα με τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης χρονικής περιόδου, να συνδυάζει δύναμη και σοφία, να γνωρίζει πότε να αποκαλύπτει την πραγματικότητα. Και η ιστορία δείχνει ότι όταν τα χρηματοοικονομικά συστήματα συγκρούονται, δεν επικρατεί το πιο γενναίο έθνος αλλά επικρατεί το πιο οικονομικά πειθαρχημένο. Το Καζακστάν παρουσιάζεται ως κρίσιμος διεθνής «κόμβος» του 21ου αιώνα, αλλά η σταθερή και δίκαιη μετάβαση απαιτεί συνετή διακυβέρνηση, διεθνή συνεργασία και προτεραιότητα στην ανθεκτικότητα των φυσικών και κοινωνικών συστημάτων.

*Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης, Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων. liberal.gr

Γιώργος Σ. Ατσαλάκης*

Κατά τις περιόδους μεγάλων γεωοικονομικών και γεωπολιτικών μετατοπίσεων, οι χώρες που συνορεύουν με εμπόλεμες χώρες, συχνά προετοιμάζουν την έλευση νέων οικονομικών σχημάτων. Τέτοιες ζώνες φέρουν έμφυτη ένταση, διότι συγκλίνουν εκεί διαφορετικές αρμοδιότητες, πολιτισμικές παραδόσεις, πολιτικές πρακτικές και ασφάλεια συμφερόντων και γι’ αυτό και υπόκεινται σε αυξημένη πολιτική και οικονομική ρευστότητα.

Παρόλα αυτά, η ίδια αυτή ρευστότητα δημιουργεί και ευκαιρίες για ταχείς οικονομικούς μετασχηματισμούς όχι τόσο ως αποτέλεσμα ενιαίων κεντρικών σχεδίων, αλλά επειδή τοπικοί δρώντες και δίκτυα αναπροσαρμόζονται άμεσα σε νέους περιορισμούς και σε απρόβλεπτα ανοίγματα που προκαλούνται από εξωτερικές πιέσεις.

Το Καζακστάν είναι η ένατη μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο και το μεγαλύτερο περίκλειστο κράτος του κόσμου με έκταση 2.724.900 τ. χλμ. αλλά είναι 63η σε πληθυσμό με περίπου 20 εκ. κατοίκους. Την 6η Νοεμβρίου 2025, κατά τη διάρκεια της πρώτης στην ιστορία, συνόδου των ΗΠΑ με τις χώρες της Κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Τατζικιστάν, Κιργιζίας, Τουρκμενιστάν και Ουζμπεκιστάν) στην Ουάσινγκτον, το Καζακστάν ανακοίνωσε την προσχώρησή του στις λεγόμενες Συμφωνίες του Αβραάμ. Ήταν μια κίνηση που, παρά τον συμβολικό της χαρακτήρα για ένα κράτος που έχει ήδη διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ από το 1992, φέρει πολλαπλές και βαθιές γεωστρατηγικές και οικονομικές προεκτάσεις.

Η ανακοίνωση έγινε στο περιθώριο της συνάντησης του προέδρου Κασίμ-Ζομάρτ Τοκάγεφ με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, και επισημοποιήθηκε από το υπουργείο Εξωτερικών του Καζακστάν. Οι επιθέσεις της Χαμάς της 7ης Οκτωβρίου έχουν ανασχηματίσει βαθιά τη Μέση Ανατολή, αποδυναμώνοντας την περιφερειακή επιρροή του Ιράν και δημιουργώντας ανοίγματα για νέους οικονομικούς διαδρόμους και νέες ισορροπίες ισχύος.

Η απόφαση δεν σηματοδοτεί ξαφνική «στροφή» στη διπλωματική γραμμή του Καζακστάν καθώς διατηρεί επίσημες σχέσεις με το Ισραήλ ήδη από το 1992, συνεπώς η ένταξη έχει περισσότερο έναν οικονομικό και πολιτικό-στρατηγικό και λιγότερο έναν νέο διπλωματικό χαρακτήρα. Η προσχώρηση λειτουργεί ως θεσμική σφράγιση και ως σήμα τακτικής συμμαχίας σε ένα νέο, ΗΠΑ-νοηματοδοτούμενο περιβάλλον και παράλληλα αποτελεί μια στρατηγικά πολύτιμη διαδρομή προς τις ανοιχτές θάλασσες. Κύριοι λόγοι της απόφασης είναι: Γεωγραφία, μεταφορές και αναζήτηση θαλάσσιας πρόσβασης: Το Καζακστάν είναι, ουσιαστικά, μία από τις μεγαλύτερες — και παράλληλα παραδοσιακά «περιορισμένες» — χώρες στον κόσμο: μεγάλο, πλούσιο σε πόρους, αλλά χωρίς οικονομική έξοδο στη θάλασσα. Η διασύνδεση με τις διεθνείς θαλάσσιες οδούς περνά είτε μέσω της Βόρειας Ρωσίας είτε μέσω της Νότιας/Νοτιοδυτικής οδού που οδηγεί στη Μέση Ανατολή. Το Καζακστάν βλέπει τη Μέση Ανατολή και ειδικότερα διαδρόμους που διέρχονται από/μέσω του Ιράν, ως τον πιο άμεσο στρατηγικό δρόμο προς τη θάλασσα. Η προοπτική ανοίγματος νέων λωρίδων διαμετακόμισης και εμπορικών ροών μέσω της Μέσης Ανατολής και του Κόλπου παραμένει κρίσιμη για τη μετατροπή του Καζακστάν σε πραγματικό κόμβο διαμεταφοράς.

Ενίσχυση της οικονομικής και τεχνολογικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ: Στη σύνοδο της Ουάσινγκτον συνάφθηκαν επί πλέον σημαντικές οικονομικές συμφωνίες: μνημόνια για κρίσιμα ορυκτά, εμπορικές συνεργασίες και μεγάλες επενδύσεις τεχνολογίας (π.χ. συμφωνίες στον χώρο των ημιαγωγών/τσιπ και της Tεχνητής Nοημοσύνης). Η προσχώρηση στις Συμφωνίες του Αβραάμ συνοδεύει και λειτουργεί ως «συγκολλητική» πολιτική χειρονομία προς την ενίσχυση αυτών των δεσμών με τις ΗΠΑ. Το πρακτικό όφελος είναι σαφές: πρόσβαση σε κεφάλαια, τεχνολογία και αγορές που μπορούν να καταστήσουν το Καζακστάν λιγότερο εξαρτώμενο από παραδοσιακούς εταίρους όπως η Ρωσία και η Κίνα.

Μείωση της δομικής επιρροής Ρωσίας και Κίνας: Η προσέγγιση των ΗΠΑ δεν έχει μόνον οικονομικό χαρακτήρα αλλά έχει και στρατηγικό: ενίσχυση των σχέσεων με κράτη-κλειδιά της κεντρικής Ασίας για διαφοροποίηση εφοδιαστικών αλυσίδων (π.χ. σπάνιες γαίες, ουράνιο) και αποθάρρυνση μονομερούς επηρεασμού από μεγάλες γειτονικές δυνάμεις. Για το Καζακστάν, το εγχείρημα της «επιμήκυνσης» διπλωματικών δεσμών προς τη Μέση Ανατολή και τη Δύση εξυπηρετεί τη μακροπρόθεσμη στρατηγική της για πολυκατευθυντική πολιτική δηλαδή τη δυνατότητα να συνεργάζεται ταυτόχρονα με διαφορετικούς πόλους χωρίς να δεσμεύεται αποκλειστικά σε έναν.

Περιφερειακές ισορροπίες: Η γεωπολιτική του Καζακστάν διατρέχεται από την «παγίδα» των ανταγωνισμών στην ευρύτερη περιοχή. Το Ιράν αποτελεί κρίσιμο παράγοντα: για να λειτουργήσουν οι πιο σύντομοι διάδρομοι προς τον Περσικό Κόλπο, η σταθερότητα στην Τεχεράνη είναι ουσιώδης και ταυτοχρόνως, η σχέση με την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν (κοινές τουρκικές/παντουρκικές πολιτιστικές αφετηρίες) δημιουργεί επιπλέον πολιτικές ευαισθησίες. Το Καζακστάν, παρακολουθώντας στενά τις πολιτικές μεταπτώσεις στο Ιράν και τις προσπάθειες των ΗΠΑ να αναμορφώσουν τη διαπεριφερειακή αρχιτεκτονική, αξιοποιεί την ένταξη ως εργαλείο για να ελαχιστοποιήσει τους κινδύνους και να προωθήσει την ανοικοδόμηση διαδρόμων διέλευσης.

Συμβολική διάσταση και διεύρυνση του ρόλου των Συμφωνιών του Αβραάμ: Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, που ξεκίνησαν το 2020 ως πρωτοβουλία εξομάλυνσης σχέσεων Ισραήλ–αραβικών κρατών, πλέον εξελίσσονται σε πλατφόρμα διεύρυνσης (και αναζωογόνησης) της αμερικανικής επιρροής σε περιοχές πέραν της «παραδοσιακής» Μέσης Ανατολής. Η προσχώρηση του Καζακστάν σηματοδοτεί τη μετάβαση της πρωτοβουλίας προς έναν ευρύτερο, γεωπολιτικό πυλώνα που συμπεριλαμβάνει και χώρες της Κεντρικής Ασίας — με όλα τα συνεπακόλουθα οφέλη και ρίσκα.

Υπάρχουν όμως κίνδυνοι και διαφορετικές αναγνώσεις. Από ρωσικής πλευράς, η κίνηση μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια «υπονόμευσης» της γεωγραφικής της επιρροής — κάτι που ενδέχεται να επιφέρει πολιτικές ή οικονομικές αντιδράσεις εναντίον του Καζακστάν καθώς αποτελεί μοχλό πίεσης προς τη Ρωσία, τη στιγμή που πολεμά στο μέτωπο της Ουκρανίας. Από Κινέζικης πλευράς, στην πόλη Khorgos, η Κίνα έχει το μεγαλύτερο «λιμάνι» μεταφόρτωσης ξηρού φορτίου από τα τραίνα της Κίνας στις φαρδύτερες ράγες των σιδηρόδρομων της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και θεωρεί την περιοχή ως ένα από τους σημαντικούς «Δρόμους του Μεταξιού». Η θέση απέναντι στο ισραηλο-παλαιστινιακό κύμα και το μέτωπο στη Γάζα δημιουργεί πολιτικό κόστος σε ορισμένους μουσουλμανικούς εταίρους και εγχώριες ομάδες. Υπάρχει ο κίνδυνος η ένταξη να παραμείνει περισσότερο τελετουργική παρά μετασχηματιστική, εάν οι υποδομές μεταφορών και τα εμπόδια διαλειτουργικότητας (τελωνεία, σιδηροδρομικά τυπικά) δεν αντιμετωπισθούν.

Για να αξιοποιήσει το Καζακστάν τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται θα πρέπει να κάνει επενδύσεις στην υποδομή του Μεσαίου Διαδρόμου (Trans-Caspian / Middle Corridor) και διευκόλυνση θαλάσσιων συνδέσεων, με διεθνή χρηματοδότηση και δημόσιο-ιδιωτικά σχήματα. Επίσης, χρειάζεται διπλωματική ρεαλιστική «διπλή γραμμή»: διατήρηση στενών οικονομικών δεσμών με Ρωσία και Κίνα, ταυτόχρονα αξιοποίηση των ευκαιριών της Συμφωνίας του Αβραάμ για διαφοροποίηση και αποτελεσματική πολυκατευθυντικότητα. Απαιτούνται ενεργές πρωτοβουλίες οικοδόμησης εμπιστοσύνης με το Ιράν ώστε να εξασφαλισθούν ασφαλείς διάδρομοι διαμετακόμισης (απαντώντας και στις ευρύτερες ανησυχίες ασφαλείας), Η μετατροπή της συμβολικής ένταξης σε απτά οφέλη, απαιτεί συγκεκριμένα πρωτόκολλα συνεργασίας σε ενέργεια, εφοδιαστικές αλυσίδες κρίσιμων υλικών και τεχνολογία (ημιαγωγοί, Tεχνητή Nοημοσύνη κλπ.) που παρουσιάστηκαν παράλληλα στη Σύνοδο.

Η ένταξη του Καζακστάν στις συμφωνίες του Αβραάμ δεν είναι ένα μονοδιάστατο «άλμα φιλίας» με το Ισραήλ. Αντιθέτως, πρόκειται για στρατηγική κίνηση, που επιχειρεί να απαντήσει σε μια σειρά μόνιμων ζητημάτων: γεωγραφική απομόνωση, ανάγκη διαφοροποίησης από μεγάλες γειτονικές δυνάμεις, εκμετάλλευση αναδυόμενων εμπορικών διόδων και πρόσβαση σε τεχνολογίες και κεφάλαια με σκοπό να αναπτύξει την οικονομία του.

Αξιοποιώντας αυτές τις πολύπλευρες σχέσεις, το Καζακστάν επιδιώκει να υπερβεί το γεωγραφικό μειονέκτημα της ενδοχώρας και να ενσωματώσει την Κεντρική Ασία πιο αποτελεσματικά στα παγκόσμια γεωοικονομικά δίκτυα. Το πραγματικό τεστ θα είναι κατά πόσον αυτή η συμβολική ένταξη θα μεταφραστεί σε υποδομές, επενδύσεις και κυρίως σε ασφαλείς και αξιόπιστους διαδρόμους εμπορίου που θα αλλάξουν τις οικονομικές προοπτικές του Καζακστάν αλλά και ευρύτερα της Κεντρικής Ασίας.

*Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής, Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων liberal.gr